Wyrok Trybunału z dnia 19 listopada 1991 r.

WYROK TRYBUNAŁU

z dnia 19 listopada 1991 r. ( * )

W sprawach połączonych C‑6/90 i C‑9/90

mających

za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177

traktatu EWG, przez pretura di Vicenza (Włochy) (w sprawie C‑6/90)

i przez pretura di Bassano del Grappa (Włochy) (w sprawie

C‑9/90) wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem

sporu między

Andreą Francovichem

a

Republiką Włoską

oraz między

Danilą Bonifaci i in.

a

Republiką Włoską ,

orzeczenia

w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 189

akapit trzeci traktatu EWG oraz dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia

20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw

państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek

niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. L 283, str. 23),

TRYBUNAŁ,

w

składzie: O. Due, prezes, Sir Gordon Slynn, R. Joliet,

F. A. Schockweiler, F. Grévisse

i P. J. G. Kapteyn, prezesi izb,

G. F. Mancini, J. C. Moitinho de Almeida,

G. C. Rodríguez Iglesias, M. Díez de Velasco

i M. Zuleeg, sędziowie,

rzecznik generalny: J. Mischo

sekretarz: D. Louterman, główny administrator,

rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:

• w imieniu Andrei Francovicha i Danili Bonifaci i in. przez

Claudia Mondina, Aldo Campesana i Alberta dal Ferrę, adwokatów

w Vicenza,

• w imieniu rządu włoskiego przez Oscara Fiumarę, avvocato dello Stato, działającego w charakterze pełnomocnika,
• w imieniu rządu niderlandzkiego przez B. R. Bota, sekretarza generalnego w ministerstwie spraw zagranicznych, działającego w charakterze pełnomocnika,
• w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez J. E. Collinsa, z Treasury Solicitor's Department, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez Richarda Plendera, QC,
• w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez Giuliana Marenco i Karen Banks, członków jej służby prawnej, działających w charakterze pełnomocników, uwzględniając sprawozdanie na rozprawę, po wysłuchaniu uwag ustnych Andrei Francovicha i Danili Bonifaci, rządu włoskiego, rządu Zjednoczonego Królestwa, rządu niemieckiego, reprezentowanego przez Jochima Sedemunda, adwokata w Kolonii, działającego w charakterze pełnomocnika, oraz Komisji na rozprawie w dniu 27 lutego 1991 r., po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 maja 1991 r., wydaje następujący

Wyrok

1 Postanowieniami

z dni 9 lipca i 30 grudnia 1989 r., które

wpłynęły do Trybunału odpowiednio w dniach 8

i 15 stycznia 1990 r., pretura di Vicenza (w sprawie

C‑6/90) i pretura di Bassano del Grappa (w sprawie C‑9/90)

postawiły w trybie art. 177 traktatu EWG pytania prejudycjalne

w przedmiocie wykładni art. 189 akapit trzeci traktatu EWG

oraz dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października

1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich

dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy

(Dz.U. L 283, str. 23).

2 Pytania

te zostały podniesione w ramach sporu między Andreą Francovichem

i Danilą Bonifaci i in. (zwanymi dalej „skarżącymi”)

a Republiką Włoską.

3 Dyrektywa

80/987 ma na celu zapewnienie pracownikom wspólnotowego minimum ochrony

w przypadku niewypłacalności pracodawcy, bez uszczerbku dla

bardziej korzystnych przepisów obowiązujących w państwach

członkowskich. Przewiduje w związku z tym,

w szczególności, zaspokojenie niespłaconych przez pracodawcę

roszczeń z tytułu wynagrodzenia.

4 Zgodnie

z art. 11 państwa członkowskie zobowiązane były wprowadzić

w życie przepisy ustawodawcze, wykonawcze i administracyjne

niezbędne w celu zastosowania się do dyrektywy w terminie,

który upłynął w dniu 23 października 1983 r. Ponieważ

Republika Włoska nie dopełniła tego obowiązku, Trybunał, wyrokiem

z dnia 2 lutego 1989 r. w sprawie 22/87 Komisja

przeciwko Włochom, Rec. str. 143, stwierdził, iż uchybiła ona

zobowiązaniom państwa członkowskiego.

5 A. Francovich,

będący stroną w postępowaniu przed sądem krajowym w sprawie

C‑6/90, pracował w przedsiębiorstwie „CDN Elettronica SnC”

w Vicenza, otrzymując jedynie sporadyczne zaliczki na poczet

wynagrodzenia. Wniósł więc powództwo do pretura di Vicenza, który

nakazał pozwanemu przedsiębiorstwu zapłatę kwoty ok. 6 mln LIT.

W trakcie egzekucji komornik przy sądzie w Vicenza zmuszony

był wydać postanowienie o bezskuteczności egzekucji.

A. Francovich powołał się więc na gwarancję, jaka na mocy dyrektywy

80/987 przysługiwała mu ze strony państwa włoskiego lub, pomocniczo, na

prawo do odszkodowania.

6 W

sprawie C‑9/90 Danila Bonifaci i trzydzieści trzy inne pracownice

wniosły powództwa do pretura di Bassano del Grappa, twierdząc, że były

zatrudnione na umowy o pracę w przedsiębiorstwie „Gaia

Confezioni Srl”, którego upadłość ogłoszono w dniu 5 kwietnia

1985 r. W chwili ustania stosunku pracy powódki miały

roszczenia w wysokości ponad 253 mln LIT, wpisane

w pasywach upadłego przedsiębiorstwa. Po ponad pięciu latach od

upadłości nie wypłacono im żadnej kwoty, a syndyk masy upadłości

poinformował je, że nie mogą liczyć na jakikolwiek, nawet częściowy,

zwrot. W związku z tym powódki pozwały do sądu Republikę

Włoską, żądając nakazania zaspokojenia przez nią, w związku

z jej zobowiązaniem do stosowania dyrektywy 80/987 od dnia

23 października 1983 r., ich roszczeń z tytułu zaległych

wynagrodzeń za co najmniej ostatnie trzy miesiące albo zapłaty

odszkodowania.

7 W

tych okolicznościach sądy krajowe zwróciły się do Trybunału

z następującymi, identycznymi w obu sprawach, pytaniami

prejudycjalnymi:

„1) Czy

na podstawie obowiązującego prawa wspólnotowego osoba fizyczna

poszkodowana wskutek niewykonania przez państwo dyrektywy 80/987, które

zostało stwierdzone wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości może dochodzić

zastosowania się przez państwo do przepisów tej dyrektywy, które są

precyzyjne i bezwarunkowe, powołując się wobec państwa

członkowskiego, które dopuściło się uchybienia, bezpośrednio na

uregulowania wspólnotowe w celu wyegzekwowania gwarancji, jakie

państwo to powinno zapewnić, a w każdym razie dochodzenia

naprawienia poniesionej szkody, jeśli chodzi o przepisy nie mające

tego charakteru?

2) Czy przepisy art. 3 i 4 dyrektywy Rady 80/987 łącznie należy

interpretować w ten sposób, że jeżeli państwo nie skorzystało

z możliwości wprowadzenia ograniczeń przewidzianych

w art. 4, zobowiązane jest do wypłaty należności pracowników

w zakresie ustalonym w art. 3?

3) W razie odpowiedzi przeczącej na drugie pytanie wnosi się do Trybunału

o ustalenie, jaką minimalną gwarancję państwo zapewnić musi na

podstawie dyrektywy 80/987 uprawnionemu pracownikowi, by należną mu

część wynagrodzenia można było uznać za wykonanie samej dyrektywy”.

8 Okoliczności

faktyczne spraw przed sądem krajowym, tok postępowania oraz uwagi na

piśmie przedstawione Trybunałowi zostały dokładnie omówione

w sprawozdaniu na rozprawę. Powyższe elementy sprawy zostały

przytoczone poniżej jedynie w zakresie niezbędnym do przedstawienia

rozumowania Trybunału.

9 W

pierwszym pytaniu sąd krajowy porusza dwie kwestie, które należy

rozpatrzyć oddzielnie. Dotyczy ono, po pierwsze, bezpośredniej

skuteczności przepisów dyrektywy określających prawa pracowników,

a po drugie, zasady i zakresu odpowiedzialności państwa za

szkody spowodowane naruszeniem zobowiązań ciążących na nim na mocy prawa

wspólnotowego.

W przedmiocie bezpośredniej skuteczności przepisów dyrektywy określających prawa pracowników

10 Pierwsza

część pierwszego pytania sądu krajowego dotyczy kwestii, czy przepisy

dyrektywy określające prawa pracowników należy interpretować w ten

sposób, że zainteresowani mogą powoływać się na te przepisy wobec

państwa członkowskiego przed sądami krajowymi w przypadku

niedokonania w terminie transpozycji dyrektywy.

11 Zgodnie

z utrwalonym orzecznictwem państwo członkowskie, które nie wydało

w terminie przepisów wykonawczych nakazanych w dyrektywie, nie

może powoływać się wobec jednostek na niewykonanie przez siebie

zobowiązań nałożonych w tej dyrektywie. Stąd w każdym

przypadku, gdy przepisy dyrektywy są, z punktu widzenia ich treści,

bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne, w braku przepisów

wykonawczych wydanych w terminie można się na nie powoływać

przeciwko wszelkim przepisom krajowym niezgodnym z dyrektywą,

a także jeżeli określają one prawa, na które jednostki mogą

powoływać się wobec państwa (wyrok z dnia 19 stycznia

1982 r. w sprawie 8/81 Becker Rec. str. 53, pkt 24

i 25).

12 Należy

zatem zbadać, czy przepisy dyrektywy 80/987 określające prawa

pracowników są bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne. Analiza ta

dotyczyć musi trzech problemów, a mianowicie określenia kręgu osób

uprawnionych z tytułu ustanowionych tam gwarancji, zakresu tych

gwarancji, a wreszcie ustalenia podmiotu zobowiązanego z ich

tytułu. W tej materii pojawia się przede wszystkim kwestia, czy

państwo można uznać za zobowiązane z tytułu gwarancji na tej

podstawie, że nie wydało w terminie niezbędnych przepisów

wykonawczych.

13 Jeśli

chodzi, po pierwsze, o określenie kręgu osób uprawnionych

z tytułu gwarancji, należy stwierdzić, że zgodnie

z art. 1 ust. 1 dyrektywa znajduje zastosowanie do

wynikających z umowy o pracę lub stosunku pracy roszczeń

pracowników wobec pracodawców będących w stanie niewypłacalności

w rozumieniu art. 2 ust. 1, który określa przypadki,

w jakich pracodawcę uznaje się za będącego w stanie

niewypłacalności. Artykuł 2 ust. 2 odsyła do prawa krajowego

w celu zdefiniowania pojęć „pracownika” i „pracodawcy”.

Artykuł 1 ust. 2 stanowi wreszcie, że państwa członkowskie mogą,

wyjątkowo i pod pewnymi warunkami, wykluczyć z zakresu

zastosowania dyrektywy niektóre kategorie pracowników wymienione

w załączniku do dyrektywy.

14 Przepisy

te są wystarczająco precyzyjne i bezwarunkowe, by pozwolić sądowi

krajowemu na ustalenie, czy osobę należy uznać za uprawnioną

z dyrektywy. Sąd musi bowiem jedynie zbadać, czy zainteresowany

jest pracownikiem w rozumieniu prawa krajowego i czy nie jest

wykluczony, zgodnie z art. 1 ust. 2 i załącznikiem

I, z zakresu zastosowania dyrektywy (zob., w odniesieniu do

wymaganych warunków wykluczenia, ww. wyrok z dnia 2 lutego

1989 r. w sprawie 22/87, pkt 18–23 i wyrok

z dnia 8 listopada 1990 r. w sprawie C‑35/88 Komisja

przeciwko Grecji, Rec. str. I‑3917, I‑5409, I‑3931,

pkt 11–26), a dalej, czy zachodzi jeden z przypadków

niewypłacalności określonych w art. 2 dyrektywy.

15 Jeśli

chodzi następnie o zakres gwarancji, art. 3 dyrektywy

stanowi, że zapewnić należy zaspokojenie zaległych roszczeń wynikających

z umowy o pracę lub stosunku pracy i dotyczących

wynagrodzenia za okres przypadający przed dniem określonym przez państwo

członkowskie, które może wybrać spośród trzech możliwości: a) dzień

zaistnienia stanu niewypłacalności pracodawcy, b) dzień wypowiedzenia

zainteresowanemu pracownikowi stosunku pracy z powodu

niewypłacalności pracodawcy, c) dzień zaistnienia stanu niewypłacalności

pracodawcy lub rozwiązania umowy o pracę albo ustania stosunku

pracy zainteresowanego pracownika z powodu niewypłacalności

pracodawcy.

16 W

zależności od dokonanego wyboru państwo członkowskie może, na podstawie

art. 4 ust. 1 i 2, ograniczyć obowiązek zapłaty,

zależnie od przypadku, do okresu trzech miesięcy lub ośmiu tygodni,

liczonego na zasadach określonych w tym artykule. Ustęp 3 tego

artykułu stanowi wreszcie, że państwa członkowskie mogą ustanowić pułap

gwarancji zapłaty, by zapobiec wypłacaniu kwot wykraczających poza

socjalny cel dyrektywy. Korzystając z tej możliwości, państwa

członkowskie winny podać do wiadomości Komisji metodę ustalania pułapu.

Ponadto art. 10 dodaje, że dyrektywa nie narusza uprawnienia państw

członkowskich do podejmowania działań niezbędnych w celu

zapobiegania nadużyciom, a w szczególności do odmowy lub

ograniczenia obowiązku zapłaty w pewnych okolicznościach.

17 Artykuł

3 dyrektywy pozostawia państwom członkowskim wybór daty, od której

zagwarantować należy zaspokojenie roszczeń. Tym niemniej, jak wynika,

choć nie wprost, z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału (wyrok

z dnia 4 grudnia 1986 r. w sprawie 71/85 FNV, Rec.

str. 3855; wyrok z dnia 23 marca 1987 r.

w sprawie 286/85 McDermott i Cotter, Rec. 1453, pkt 15),

uprawnienie państwa członkowskiego do dokonania wyboru spośród licznych

sposobów osiągnięcia celu zakładanego przez dyrektywę nie wyklucza

możliwości dochodzenia przez jednostki przed sądami krajowymi praw,

których treść można ustalić z wystarczającą dokładnością na

podstawie samych przepisów dyrektywy.

18 W

niniejszym przypadku celem, jaki stawia omawiana dyrektywa, jest

gwarancja zaspokojenia zaległych roszczeń pracowników w wypadku

niewypłacalności pracodawcy. Okoliczność, że art. 3

i art. 4 ust. 1 i 2 pozostawiają państwom

członkowskim pewien zakres uznania, jeśli chodzi o metodę

określenia tej gwarancji i ograniczenia jej wysokości, nie podważa

precyzyjnego i bezwarunkowego charakteru założonego celu.

19 Jak

bowiem stwierdziła Komisja i skarżący, gwarancję minimalną

przewidzianą w dyrektywie określić można, przyjmując datę, której

wybór pociąga najmniejsze obciążenia dla instytucji udzielającej

gwarancji. Jest nią dzień zaistnienia stanu niewypłacalności pracodawcy,

gdyż dwie pozostałe daty, tj. dzień wypowiedzenia pracownikowi stosunku

pracy i dzień rozwiązania umowy o pracę lub ustania stosunku

pracy, są, zgodnie z zasadami określonymi w art. 3, siłą

rzeczy późniejsze od dnia zaistnienia stanu niewypłacalności, zakreślają

więc dłuższy okres, za który należy zaspokoić roszczenia.

20 W

odniesieniu do przewidzianej w art. 4 ust. 2 możliwości

ograniczenia gwarancji stwierdzić należy, że nie wyklucza ona określenia

gwarancji minimalnej. Z treści tego artykułu wynika bowiem, że

państwa członkowskie są uprawnione do ograniczenia gwarancji przyznanych

pracownikom do pewnych okresów poprzedzających datę, o której mowa

w art. 3. Okresy te zostały określone jako pochodne każdej

z trzech dat przewidzianych w art. 3, w związku

z czym w każdym przypadku możliwe jest ustalenie, jak dalece

państwo członkowskie mogłoby ograniczyć gwarancję ustanowioną

w dyrektywie w zależności od daty, jaką by wybrało, gdyby

dokonało transpozycji tej dyrektywy.

21 W

odniesieniu do art. 4 ust. 3, zgodnie z którym państwa

członkowskie mogą określić pułap gwarancji zapłaty w celu

zapobiegania wypłacaniu kwot wykraczających poza socjalny cel dyrektywy,

i art. 10, zgodnie z którym dyrektywa nie narusza

uprawnienia państw członkowskich do podejmowania działań niezbędnych

w celu zapobiegania nadużyciom, należy stwierdzić, że państwo

członkowskie, które uchybiło zobowiązaniu do transponowania dyrektywy,

nie może naruszać wynikających z niej praw jednostek, opierając się na

uprawnieniu do ograniczenia gwarancji, z jakiego mogłoby

skorzystać, gdyby wydało przepisy niezbędne do wdrożenia dyrektywy

(zob., w odniesieniu do podobnego uprawnienia w zakresie

zapobiegania nadużyciom w dziedzinie podatkowej, wyrok z dnia

19 stycznia 1982 r. w sprawie 8/81 Becker, Rec.

str. 53, pkt 34).

22 Należy

zatem stwierdzić, że omawiane przepisy są bezwarunkowe

i wystarczająco precyzyjne, jeśli chodzi o zakres gwarancji.

23 Jeśli

chodzi wreszcie o ustalenie zobowiązanego z tytułu gwarancji,

art. 5 dyrektywy stanowi, że:

„Państwa

członkowskie ustalają szczegółowe zasady organizacji, finansowania

i funkcjonowania instytucji gwarancyjnych, szczególnie

przestrzegając następujących zasad:

a) aktywa instytucji są niezależne od kapitału obrotowego pracodawców

i [powinny być uregulowane w taki sposób, aby nie podlegały

zajęciu] w trakcie postępowania upadłościowego;

b) pracodawcy biorą udział w finansowaniu, chyba że [jest ono] w całości

zabezpieczone przez władze publiczne;

c) odpowiedzialność [finansowa] instytucji jest niezależna od wykonywania obowiązku

finansowania”.

24 Przedstawiony

został pogląd, że ponieważ dyrektywa przewiduje możliwość całkowitego

finansowania instytucji udzielających gwarancji przez władze publiczne,

niedopuszczalne jest, by państwo członkowskie mogło zniweczyć

skuteczność dyrektywy, twierdząc, że mogło przenieść część lub całość

swoich obciążeń finansowych na inne podmioty.

25 Argument

ten nie zasługuje na przyjęcie. Z przepisów dyrektywy wynika, że

państwo członkowskie zobowiązane jest odpowiednio zorganizować cały

system gwarancji. Zgodnie z art. 5 państwu członkowskiemu

przysługuje szeroki zakres uznania w kwestii organizacji,

funkcjonowania i finansowania instytucji udzielających gwarancji.

Podkreślić należy, że z podnoszonego przez Komisję faktu, iż

dyrektywa przewiduje jako jedną z możliwości całkowite finansowanie

tego systemu przez władze publiczne, nie wynika, by można było uznać

państwo za zobowiązane z tytułu zaległych roszczeń. Zobowiązanie do

zapłaty ciąży na instytucji udzielającej gwarancji i tylko

w ramach kompetencji do organizacji systemu gwarancji państwo może

przewidzieć całkowite finansowanie instytucji udzielających gwarancji

przez władze publiczne. W takim przypadku państwo wykonuje

zobowiązanie, które na nim co do zasady nie ciąży.

26 Jak

z tego wynika, o ile omawiane przepisy dyrektywy są

wystarczająco precyzyjne i bezwarunkowe, jeśli chodzi

o określenie kręgu podmiotów uprawnionych z tytułu gwarancji

oraz jej zakresu, o tyle elementy te nie wystarczą, by osoby fizyczne

mogły powoływać się na te przepisy przed sądami krajowymi. Z jednej

strony bowiem przepisy te nie określają podmiotu zobowiązanego

z tytułu gwarancji, a z drugiej strony państwa nie można

uznać za zobowiązane z tego tylko powodu, że nie wydało

w terminie przepisów niezbędnych w celu transpozycji

dyrektywy.

27 Na

pierwszą część pierwszego pytania trzeba zatem udzielić odpowiedzi, iż

przepisy dyrektywy 80/987 określające prawa pracowników należy

interpretować w ten sposób, że zainteresowani nie mogą powoływać

się na te prawa wobec państwa przed sądami krajowymi w razie

niedokonania w terminie transpozycji dyrektywy.

W

przedmiocie odpowiedzialności państwa za szkody wynikające

z naruszenia zobowiązań, jakie ciążą na nim na mocy prawa

wspólnotowego

28 Druga

część pierwszego pytania sądu krajowego dotyczy kwestii, czy państwo

członkowskie zobowiązane jest naprawić szkody, jakie osoby fizyczne

poniosły z powodu niedokonania transpozycji dyrektywy 80/987.

29 Sąd

krajowy porusza więc problem istnienia i zakresu odpowiedzialności

państwa za szkody wynikające z naruszenia zobowiązań ciążących na

nim na mocy prawa wspólnotowego.

30 Problem

ten należy rozważyć w świetle generalnego systemu traktatu

i jego podstawowych zasad.

a) Co do zasady odpowiedzialności państwa 31 Należy

przede wszystkim przypomnieć, że traktat EWG ustanowił własny porządek

prawny, włączony do systemu prawnego państw członkowskich i wiążący

dla ich sądów, którego podmiotami są nie tylko państwa członkowskie,

lecz także pochodzące z nich jednostki i który nie tylko nakłada na

jednostki zobowiązania, lecz może również być źródłem uprawnień

stanowiących element statusu prawnego tych jednostek; nie muszą to być

uprawnienia nadane wprost w traktacie, lecz powstają one również

jako skutek zobowiązań, które traktat nakłada w sposób ściśle

określony zarówno na jednostki, jak i na państwa członkowskie oraz

instytucje wspólnotowe (zob. wyrok z dnia 5 lutego

1963 r. w sprawie 26/62 Van Gend en Loos, Rec. str. 3,

i wyrok z dnia 15 lipca 1964 r. w sprawie 6/64

Costa, Rec. str. 1141).

32 Trzeba

również przypomnieć, że jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, do

sądów krajowych, które w ramach swoich kompetencji mają za zadanie

stosować przepisy prawa wspólnotowego, należy zapewnienie skuteczności

tych norm i ochrona wynikających z nich uprawnień jednostek

(zob. w szczególności wyrok z dnia 9 marca 1978 r.

w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. str. 629, pkt 16,

i wyrok z dnia 19 czerwca 1990 r. w sprawie

C‑213/98 Factortame, Rec. str. I‑2433, pkt 19).

33 Należy

stwierdzić, że brak możliwości uzyskania przez jednostki odszkodowania

w przypadku spowodowania uszczerbku dla ich uprawnień poprzez

naruszenie prawa wspólnotowego, które może być przypisane państwu

członkowskiemu prowadziłoby do podważenia pełnej skuteczności norm

wspólnotowych oraz osłabienia ochrony praw, których są one źródłem.

34 Możliwość

dochodzenia naprawienia przez państwo członkowskie szkody jest

szczególnie niezbędna w sytuacji, gdy jak w niniejszej

sprawie, skuteczność norm wspólnotowych jest uzależniona od działania

tego państwa, w związku z czym jednostki nie mogą,

w braku tego działania, powoływać się przed sądami krajowymi na

uprawnienia, jakie przyznaje im prawo wspólnotowe.

35 Jak

stąd wynika, zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone

jednostkom poprzez naruszenie prawa wspólnotowego, które może być

mu przypisane, jest nieodłączną częścią systemu traktatu.

36 Obowiązek

naprawienia przez państwo członkowskie szkody znajduje również podstawę

w art. 5 traktatu, zgodnie z którym państwa członkowskie

zobowiązane są podjąć wszelkie działania o charakterze ogólnym lub

jednostkowym, niezbędne w celu wykonania zobowiązań, jakie ciążą

na nich na mocy prawa wspólnotowego. Wśród zobowiązań tych znajduje się

zaś obowiązek usunięcia niezgodnych z prawem skutków naruszenia

prawa wspólnotowego (zob., w odniesieniu do analogicznego

postanowienia art. 86 traktatu EWWiS, wyrok z dnia

16 grudnia 1960 r. w sprawie 6/60 Humblet, Rec.

str. 1125).

37 Z

całości powyższych rozważań wynika, ze prawo wspólnotowe ustanawia

zasadę, zgodnie z którą państwa członkowskie zobowiązane są

naprawić szkody wyrządzone jednostkom poprzez naruszenie prawa

wspólnotowego, które może być mu przypisane.

b) Co do przesłanek odpowiedzialności państwa 38 Prawo

wspólnotowe nakłada więc na państwo odpowiedzialność, lecz przesłanki,

na jakich daje ona prawo do odszkodowania, uzależnione są od charakteru,

będącego źródłem wyrządzonej szkody, naruszenia prawa wspólnotowego.

39 Gdy,

jak w niniejszej sprawie, państwo członkowskie narusza ciążący na

nim na mocy art. 189 akapit trzeci traktatu obowiązek podjęcia

wszelkich działań niezbędnych w celu osiągnięcia celu założonego

w dyrektywie, pełna skuteczność tej normy prawa wspólnotowego

wymaga istnienia prawa do uzyskania naprawienia szkody, o ile zostaną

spełnione trzy przesłanki.

40 Pierwsza

z nich polega na tym, by rezultat zamierzony w dyrektywie

obejmował przyznanie jednostkom określonych uprawnień. Drugą przesłanką

jest możliwość określenia treści tych uprawnień na podstawie przepisów

dyrektywy. Trzecia przesłanka to istnienie związku przyczynowego między

naruszeniem zobowiązania ciążącego na państwie, a poniesioną przez

poszkodowanych szkodą.

41 Spełnienie

tych przesłanek wystarczy do powstania po stronie jednostek prawa do

uzyskania naprawienia szkody, bezpośrednio na podstawie prawa

wspólnotowego.

42 Z

tym zastrzeżeniem naprawienie przez państwo skutków spowodowanej szkody

odbywać się winno w ramach krajowego prawa zobowiązań.

W braku bowiem przepisów wspólnotowych wyznaczenie właściwego sądu

i takie ukształtowania przepisów postępowania sądowego, które

zapewni pełną ochronę uprawnień, jakie podmioty wywodzą z prawa

wspólnotowego, należy do wewnętrznego porządku prawnego każdego

z państw członkowskich (zob. wyroki z dnia 22 stycznia

1976 r. w sprawie 60/75 Russo, Rec. str. 45, z dnia

16 lutego 1976 r. w sprawie 33/76 Rewe, Rec.

str. 1989, i wyrok z dnia 7 lipca 1981 r.

w sprawie 158/80 Rewe, Rec. str. 1805).

43 Należy

ponadto zauważyć, że przesłanki materialne i formalne

w zakresie naprawienia szkody, określone w ustawodawstwie

poszczególnych krajów, nie mogą być mniej korzystne, niż

w przypadku podobnych roszczeń o charakterze wewnętrznym

i nie mogą być ustalone w sposób powodujący, że uzyskanie

odszkodowania będzie praktycznie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione

(zob., w odniesieniu do analogicznej dziedziny zwrotu podatków

pobranych z naruszeniem prawa wspólnotowego, w szczególności

wyrok z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 199/82

San Giorgio, Rec. str. 3595).

44 W

niniejszej sprawie naruszenie przez państwo członkowskie prawa

wspólnotowego, poprzez niedokonanie w terminie transpozycji

dyrektywy 80/987, zostało stwierdzone wyrokiem Trybunału. Zamierzony

rezultat dyrektywy obejmuje przyznanie pracownikom gwarancji

zaspokojenia ich zaległych roszczeń dotyczących wynagrodzenia. Jak

wynika z analizy pierwszego pytania, treść tego uprawnienia można

określić na podstawie przepisów dyrektywy.

45 Stąd

do sądu krajowego należy realizacja, w ramach krajowego prawa

zobowiązań, uprawnienia pracowników do uzyskania naprawienia szkody,

która została im wyrządzona poprzez brak transpozycji dyrektywy.

46 Sądowi

krajowemu należy zatem udzielić odpowiedzi, że państwo członkowskie

zobowiązane jest naprawić szkody, jakie jednostki poniosły w związku

z brakiem transpozycji dyrektywy 80/987.

W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego

47 Biorąc

pod uwagę odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne, nie ma potrzeby

udzielać odpowiedzi na pytania drugie i trzecie .

W przedmiocie kosztów

48 Koszty

poniesione przez rząd włoski, Zjednoczonego Królestwa, niderlandzki

i niemiecki oraz Komisję Wspólnot Europejskich, które przedstawiły

Trybunałowi uwagi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed

sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny

w stosunku do postępowania zawisłego przed tym sądem, zatem do

niego należy rozstrzygnięcie o kosztach.

Z powyższych względów

TRYBUNAŁ,

rozstrzygając

w przedmiocie pytań postawionych mu przez pretura di Vicenza

(w sprawie C‑6/90) i pretura di Bassano del Grappa

(w sprawie C‑9/90) postanowieniami, odpowiednio, z dni

9 lipca i 30 grudnia 1989 r., orzeka, co następuje:

1) Przepisy dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r.

w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących

ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy określające

prawa pracowników należy interpretować w ten sposób, że

zainteresowani nie mogą powoływać się na te prawa wobec państwa przed

sądami krajowymi w razie niedokonania w terminie transpozycji

dyrektywy.

2) Państwo członkowskie zobowiązane jest naprawić szkody, jakie jednostki poniosły

w związku z brakiem transpozycji dyrektywy 80/987/EWG.

Due

Slynn

Joliet

Schockweiler

Grévisse

Kapteyn

Mancini

Moitinho de Almeida

Rodríguez Iglesias

Díez de Velasco

Zuleeg

Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 19 listopada 1991 r.

Sekretarz

Prezes

J.‑G. Giraud

O. Due

* Język postępowania: włoski.