Motywy wyroku
Sentencja
Strony
W sprawie C‑29/10
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie pierwszego protokołu z dnia 19 grudnia 1988 r. w sprawie wykładni przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez cour d’appel de Luxembourg (Luksemburg) postanowieniem z dnia 13 stycznia 2010 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 18 stycznia 2010 r., w postępowaniu:
Heiko Koelzsch
przeciwko
Wielkiemu Księstwu Luksemburga ,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: V. Skouris, prezes, A. Tizzano, J.N. Cunha Rodrigues, K. Lenaerts i J.C. Bonichot, prezesi izb, A. Borg Barthet, M. Ilešič, J. Malenovský, U. Lõhmus, P. Lindh i C. Toader (sprawozdawca), sędziowie,
rzecznik generalny: V. Trstenjak,
sekretarz: R. Şereş, administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 26 października 2010 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
1Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 2 lit. a) Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r. (Dz.U. L 266, s. 1, zwanej dalej „konwencją rzymską”), który dotyczy indywidualnych umów o pracę.
2Wniosek ten został złożony w ramach powództwa o stwierdzenie odpowiedzialności wszczętego przez H. Koelzscha przeciwko Wielkiemu Księstwu Luksemburga i opartego na zarzucanym naruszeniu wymienionego przepisu konwencji rzymskiej przez organy sądowe tego państwa. Organy te miały rozstrzygnąć powództwo o odszkodowanie wniesione przez powoda w postępowaniu przed sądem krajowym przeciwko przedsiębiorstwu transportu międzynarodowego Ove Ostergaard Luxembourg SA, dawniej Gasa Spedition Luxembourg (zwanemu dalej „Gasa”), z siedzibą w Luksemburgu, z którym zawarł on umowę o pracę.
Ramy prawne
Reguły określania prawa właściwego dla zobowiązań umownych i określania jurysdykcji w sprawach cywilnych i handlowych
3Artykuł 3 ust. 1 konwencji rzymskiej stanowi:
„Umowa podlega prawu wybranemu przez strony. Wybór prawa powinien być wyraźny lub w sposób dostatecznie pewny wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą dokonać wyboru prawa dla całej umowy lub tylko dla jej części”.
4Artykuł 6 konwencji rzymskiej, zatytułowany „Indywidualne umowy o pracę”, przewiduje:
„1. Bez względu na art. 3 w umowach o pracę wybór prawa dokonany przez strony nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony, która przysługuje mu na podstawie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które miałyby zastosowanie zgodnie z ust. 2 niniejszego artykułu w przypadku braku wyboru prawa.
2Bez względu na art. 4 i w przypadku braku wyboru prawa zgodnie z art. 3 do umów o pracę stosuje się:
a) prawo państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, i to nawet wówczas, gdy jest tymczasowo oddelegowany do innego państwa; albo
b) prawo państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, w którym pracownik został zatrudniony, jeżeli zazwyczaj nie świadczy on pracy w jednym i tym samym państwie; chyba że z całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem; w takim przypadku stosuje się prawo tego innego państwa”.
5Artykuł 2 pierwszego protokołu w sprawie wykładni przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie dnia 19 czerwca 1980 r. (Dz.U. 1998, C 27, s. 47, zwanego dalej „pierwszym protokołem w sprawie wykładni konwencji rzymskiej”), stanowi:
„Każdy z niżej wymienionych sądów może zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości o wydanie orzeczenia wstępnego w przedmiocie zagadnienia, które powstało w rozpoznawanej przez niego sprawie i które dotyczy wykładni postanowień zawartych w aktach, o których mowa w artykule 1, jeżeli sąd ten uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna dla wydania wyroku:
[…]
b) sądy Umawiających się Państw, działające jako sądy odwoławcze”.
6Konwencja rzymska została zastąpiona rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. L 177, s. 6). Rozporządzenie to stosuje się do umów zawartych, począwszy od dnia 17 grudnia 2009 r.
7Artykuł 8 rozporządzenia nr 593/2008, zatytułowany „Indywidualne umowy o pracę”, stanowi:
„1. Indywidualna umowa o pracę podlega prawu wybranemu przez strony zgodnie z art. 3. Taki wybór prawa nie może jednak prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie, w przypadku braku wyboru, byłoby właściwe zgodnie z ust. 2, 3 i 4 niniejszego artykułu.
2W zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa właściwego dla indywidualnej umowy o pracę, umowa podlega prawu państwa, w którym lub – gdy takiego brak – z którego pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy. Za zmianę państwa, w którym zazwyczaj świadczona jest praca, nie uważa się tymczasowego zatrudnienia w innym państwie.
3Jeżeli nie można ustalić prawa właściwego zgodnie z ust. 2, umowa podlega prawu państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, za pośrednictwem którego zatrudniono pracownika.
4Jeżeli ze wszystkich okoliczności wynika, że umowa wykazuje ściślejszy związek z państwem innym niż wskazane w ust. 2 lub 3, stosuje się prawo tego innego państwa”.
8Artykuł 5 Konwencji brukselskiej z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zmienionej Konwencją z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji (Dz.U. 1997, C 15, s. 1, zwanej dalej „konwencją brukselską”), stanowi:
„Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium jednego z Umawiających się Państw, może być pozwana w innym Umawiającym się Państwie:
1) jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia wynikające z umowy – przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane; jeżeli przedmiotem postępowania jest indywidualna umowa o pracę albo roszczenia wynikające z indywidualnej umowy o pracę – przed sąd miejsca, gdzie pracownik zazwyczaj świadczy pracę; gdy pracownik zazwyczaj nie świadczy pracy w jednym i tym samym państwie – pracodawca może być również pozwany przed sąd miejsca, gdzie znajduje się albo znajdował się oddział, który pracownika zatrudnił [tłumaczenie nieoficjalne]. [...]”.
9Konwencja brukselska została zastąpiona rozporządzeniem Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1).
10Artykuł 19 rozporządzenia nr 44/2001 stanowi:
„Pracodawca mający miejsce zamieszkania w państwie członkowskim może być pozwany:
1) przed sądy państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania; lub
2) w innym państwie członkowskim:
a) przed sąd miejsca, w którym pracownik zazwyczaj świadczy lub ostatnio zazwyczaj świadczył pracę; lub
b) jeżeli pracownik zazwyczaj nie świadczy lub zazwyczaj nie świadczył pracy w jednym i tym samym państwie – przed sąd miejsca, w którym znajduje się albo znajdował się oddział, który pracownika zatrudnił”.
11Artykuł 34 (1) loi du 18 mai 1979 portant réforme des délégations du personnel (luksemburskiej ustawy z dnia 18 maja 1979 r. zmieniającej przepisy dotyczące rad pracowników, Mémorial A 1979, nr 45, s. 948) stanowi:
„Członkowie rzeczywiści i zastępcy członków różnych rad pracowników nie mogą zostać zwolnieni w okresie sprawowania mandatu; wypowiedzenie dokonane przez pracodawcę przedstawicielowi pracowników należy uznać za nieważne”.
12Paragraf 15 ust. 1 Kündigungsschutzgesetz (niemieckiej ustawy o ochronie przed zwolnieniami) stanowi:
„Zwolnienie członka rady zakładowej [...] jest bezprawne, chyba że pewne okoliczności upoważniają pracodawcę do zwolnienia z poważnych przyczyn bez zachowania okresu wypowiedzenia, a zgoda wymagana na mocy art. 103 ustawy o organizacji przedsiębiorstw [Betriebsverfassungsgesetz] została wydana lub zastąpiona orzeczeniem sądowym. Zwolnienie członka rady zakładowej, przedstawiciela […] po upływie czasu trwania kadencji jest bezprawne, chyba że pewne okoliczności upoważniają pracodawcę do zwolnienia z poważnych przyczyn bez zachowania okresu wypowiedzenia; przepisy te nie znajdują zastosowania, w razie gdy członek zaprzestał pełnienia funkcji w wyniku orzeczenia sądowego.
Po upływie kadencji zwolnienie jest niedopuszczalne przez okres roku”.
13Na podstawie umowy o pracę podpisanej w Luksemburgu w dniu 16 października 1998 r. H. Koelzsch, kierowca ciężarówek, zamieszkały w Osnabrücku (Niemcy), został zatrudniony jako kierowca transportu międzynarodowego przez przedsiębiorstwo Gasa. Umowa ta zawiera klauzulę odsyłającą do loi du 24 mai 1989 sur le contrat de travail (luksemburskiej ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o umowach o pracę, Mémorial A 1989, nr 35, s. 612) oraz klauzulę przyznającą wyłączną jurysdykcję sądom luksemburskim.
14Przedsiębiorstwo Gasa jest spółką zależną spółki prawa duńskiego Gasa Odense Blomster amba. Przedmiotem działalności tej spółki jest transport kwiatów i innych roślin z Odense (Dania) do miejsc przeznaczenia znajdujących się głównie w Niemczech, ale także w innych krajach europejskich, ciężarówkami, które mają swoje miejsca postoju w Niemczech, a mianowicie w Kassel, w Neukirchen/Vluyn i w Osnabrücku. W tym ostatnim państwie członkowskim Gasa nie ma ani siedziby, ani biura. Ciężarówki są zarejestrowane w Luksemburgu, a kierowcy są objęci luksemburskim ubezpieczeniem społecznym.
15W następstwie zapowiedzi dotyczącej restrukturyzacji Gasa i ograniczenia działalności transportowej z Niemiec pracownicy tego przedsiębiorstwa powołali w dniu 13 stycznia 2001 r. w tym państwie radę zakładową („Betriebsrat”), do której H. Koelzsch został wybrany w dniu 5 marca 2001 r. na zastępcę członka.
16Pismem z dnia 13 marca 2001 r. dyrektor Gasa rozwiązał umowę o pracę z H. Koelzschem ze skutkiem na dzień 15 maja 2001 r.
17Powód najpierw zakwestionował zwolnienie w Niemczech przed Arbeitsgericht Osnabrück (sądem pracy w Osnabrücku), który uznał się orzeczeniem z dnia 4 lipca 2001 r. za niewłaściwy miejscowo. H. Koelzsch wniósł apelację od tego orzeczenia przed Landesarbeitsgericht Osnabrück (krajowym sądem pracy w Osnabrücku), apelacja została jednak oddalona.
18Następnie pozwem z dnia 24 lipca 2002 r. H. Koelzsch wszczął postępowanie przeciwko Ove Ostergaard Luxembourg SA, która wstąpiła w prawa Gasa, przed tribunal de travail de Luxembourg (sądem pracy w Luksemburgu) o zasądzenie od niej zarówno odszkodowania za niezgodne z prawem zwolnienie, jak i odprawy oraz zaległych wynagrodzeń. Podniósł on, że bez względu na wybór prawa luksemburskiego jako prawa umowy bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa niemieckiego chroniące członków rady zakładowej („Betriebsrat”) mają zastosowanie do sporu w rozumieniu art. 6 ust. 1 konwencji rzymskiej, gdyż prawo niemieckie byłoby prawem umowy w razie braku wyboru dokonanego przez strony. Z tego względu jego zwolnienie jest niezgodne z prawem, gdyż § 15 Kündigungsschutzgesetz zakazuje zwalniania członków wspomnianej „Betriebsrat”, a zgodnie z orzecznictwem Bundesarbeitsgericht (federalnego sądu pracy) zakaz ten rozciąga się na zastępców członków.
19W wyroku z dnia 4 marca 2004 r. tribunal de travail de Luxembourg uznał, że spór podlega wyłącznie prawu luksemburskiemu, i w rezultacie zastosował w szczególności loi du 18 mai 1979 portant réforme des délégations du personel.
20Wyrok ten został utrzymany w mocy co do istoty wyrokiem cour d’appel de Luxembourg (sądu apelacyjnego w Luksemburgu) z dnia 26 maja 2005 r., który to sąd uznał ponadto za nowe, a zatem niedopuszczalne, żądanie H. Koelzscha o zastosowanie wspomnianego prawa niemieckiego do całości jego roszczeń. Cour de cassation de Luxembourg (sąd kasacyjny w Luksemburgu) również oddalił wyrokiem z dnia 15 czerwca 2006 r. skargę kasacyjną od wyroku cour d’appel.
Powództwo o stwierdzenie odpowiedzialności państwa za naruszenie konwencji rzymskiej przez organy sądowe
21Po prawomocnym zakończeniu tego pierwszego postępowania przed sądami luksemburskimi H. Koelzsch wszczął w dniu 1 marca 2007 r. powództwo o odszkodowanie przeciwko Wielkiemu Księstwu Luksemburga na podstawie art. 1 akapit pierwszy loi du 1 er septembre 1988 relative à la responsabilité civile de l’État et des collectivités publiques (luksemburskiej ustawy z dnia 1 września 1988 r. o odpowiedzialności cywilnej państwa i podmiotów publicznych, Mémorial A 1988, nr 51, s. 1000), podnosząc wadliwe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości tego państwa.
22H. Koelzsch podniósł w szczególności, że wspomniane orzeczenia sądowe naruszyły art. 6 ust. 1 i 2 konwencji rzymskiej poprzez uznanie, że do jego umowy o pracę nie mają zastosowania bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa niemieckiego dotyczące ochrony przed zwolnieniem, oraz poprzez oddalenie jego żądania o skierowanie do Trybunału Sprawiedliwości wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w celu uściślenia w świetle okoliczności sprawy kryterium miejsca, w którym zazwyczaj wykonywana jest praca.
23Wyrokiem z dnia 9 października 2007 r. tribunal d’arrondissement de Luxembourg (sąd rejonowy w Luksemburgu) uznał to powództwo za dopuszczalne, ale bezzasadne. Co się tyczy w szczególności kwestii określenia prawa właściwego, sąd ten zauważył, że sądy, przed którymi toczył się spór pomiędzy H. Koelzschem a jego pracodawcą, słusznie uznały, iż strony umowy o pracę wskazały prawo luksemburskie jako prawo właściwe, tak że art. 6 ust. 2 konwencji rzymskiej nie może być brany pod uwagę. Ponadto zauważył, że instytucje przedstawicielstwa pracowników są regulowane bezwzględnie obowiązującymi przepisami państwa siedziby pracodawcy.
24W dniu 17 czerwca 2008 r. H. Koelzsch wniósł apelację od tego wyroku do sądu odsyłającego.
25Cour d’appel de Luxembourg sądzi, że zarzut wnoszącego apelację dotyczący wykładni art. 6 ust. 1 konwencji rzymskiej przez sądy luksemburskie nie wydaje się całkowicie pozbawiony podstaw, gdyż sądy te nie określiły prawa właściwego w braku wyboru dokonanego przez strony, opierając się na tym przepisie.
26Sąd ten zauważa, że jeśli prawo luksemburskie należy uznać za prawo właściwe dla umowy w braku wyboru dokonanego przez strony, nie ma potrzeby przeprowadzać porównania tego prawa z przepisami prawa niemieckiego, na które powołuje się powód, w celu ustalenia, które z nich jest korzystniejsze dla pracownika w rozumieniu art. 6 ust. 1 konwencji rzymskiej. Natomiast jeśli to prawo niemieckie należy uznać za prawo właściwe w razie braku wyboru dokonanego przez strony, bezwzględny charakter zasad ustanowionych przez prawo luksemburskie w dziedzinie zwolnień nie powinien uniemożliwiać stosowania prawa niemieckiego dotyczącego szczególnej ochrony członków rady zakładowej przed zwolnieniem.
27W tym względzie zdaniem sądu krajowego łączniki przewidziane w art. 6 ust. 2 konwencji rzymskiej, w szczególności łącznik państwa, w którym zazwyczaj wykonywana jest praca, nie pozwalają – wbrew temu, co przyjęto w wyroku tribunal d’arrondissement de Luxembourg – z miejsca odrzucić prawa niemieckiego jako prawa mającego zastosowanie do umowy.
28W ocenie sądu krajowego troska o spójność skłania do wykładni pojęcia prawa państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę, widniejącego w art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, w świetle pojęcia zawartego w art. 5 ust. 1 konwencji brukselskiej przy uwzględnieniu sformułowania użytego w art. 19 rozporządzenia nr 44/2001 oraz w art. 8 rozporządzenia nr 593/2008, które odnoszą się nie tylko do państwa świadczenia pracy, ale także do państwa, z którego pracownik prowadzi swoją działalność.
29Z uwagi na te rozważania cour d’appel de Luxembourg postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie:
„Czy norma kolizyjna określona w art. 6 ust. 2 lit. a) [konwencji rzymskiej], stanowiąca, że do umów o pracę stosuje się prawo państwa, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, powinna być interpretowana w taki sposób, że w przypadku gdy pracownik świadczy pracę w kilku państwach, ale regularnie wraca do jednego z nich, należy uznać to państwo za państwo, w którym pracownik zazwyczaj świadczy pracę?”.
30Ponieważ pytanie zostało zadane przez sąd odwoławczy, Trybunał ma jurysdykcję w przedmiocie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na mocy pierwszego protokołu w sprawie wykładni konwencji rzymskiej, który wszedł w życie w dniu 1 sierpnia 2004 r.
31Aby odpowiedzieć na postawione pytanie, należy dokonać wykładni normy ujętej we wspomnianym art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, a w szczególności łącznika państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”.
32W tym względzie należy zauważyć, tak jak słusznie podkreśliła Komisja Europejska, że łącznik ten należy interpretować w sposób autonomiczny, w tym znaczeniu, iż treść i zakres tej normy odsyłającej nie mogą zostać określone na podstawie prawa sądu, przed którym toczy się postępowanie, ale powinny zostać ustalone według jednolitych i autonomicznych kryteriów, aby zapewnić pełną skuteczność konwencji rzymskiej w świetle zakładanych przez nią celów (zob. analogicznie wyrok z dnia 13 lipca 1993 r. w sprawie C‑125/92 Mulox IBC, Rec. s. I‑4075, pkt 10, 16).
33Ponadto taka wykładnia nie musi odcinać się od wykładni dotyczącej łączników przewidzianych w art. 5 ust. 1 konwencji brukselskiej w zakresie, w jakim ustalają one normy określania jurysdykcji dla tych samych dziedzin i ustanawiają podobne pojęcia. Z preambuły konwencji rzymskiej wynika bowiem, że została ona przyjęta w celu kontynuacji dzieła unifikacji prawa w dziedzinie międzynarodowego prawa prywatnego, rozpoczętego przyjęciem konwencji brukselskiej (zob. wyrok z dnia 6 października 2009 r. w sprawie C‑133/08 ICF, Zb.Orz. s. I‑9687, pkt 22).
34Co się tyczy treści art. 6 konwencji rzymskiej, należy przypomnieć, że ustala on szczególne normy kolizyjne dotyczące indywidualnych umów o pracę. Normy te stanowią odstępstwo od norm o charakterze ogólnym przewidzianych w art. 3 i 4 tej konwencji, dotyczących odpowiednio swobody wyboru prawa właściwego i kryteriów określania prawa właściwego w razie braku takiego wyboru.
35Artykuł 6 ust. 1 wspomnianej konwencji ogranicza swobodę wyboru prawa właściwego. Przewiduje, że strony umowy nie mogą za porozumieniem wyłączyć stosowania bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, któremu podlegałaby umowa w razie braku takiego wyboru.
36Artykuł 6 ust. 2 tejże konwencji ustanawia szczególne łączniki, mianowicie łącznik państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę” [lit. a)], lub w braku takiego miejsca łącznik siedziby „przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony” [lit. b)]. Ponadto ustęp ten przewiduje, że te dwa łączniki nie znajdują zastosowania, gdy z całokształtu okoliczności wynika, że umowa o pracę wykazuje ściślejszy związek z innym państwem, w którym to przypadku stosuje się prawo tego innego państwa.
37W postanowieniu odsyłającym cour d’appel de Luxembourg zastanawia się w istocie, który z dwóch pierwszych łączników ma zastosowanie do umowy o pracę rozpatrywanej w sporze przed sądem krajowym.
38Według Wielkiego Księstwa Luksemburga z litery art. 6 konwencji rzymskiej wynika, że przypadek, do którego nawiązuje pytanie prejudycjalne, dotyczący pracy w sektorze transportu, to przypadek, do którego odnosi się łącznik wymieniony w art. 6 ust. 2 lit. b). Dopuszczenie stosowania do takiej umowy łącznika przewidzianego w art. 6 ust. 2 lit. a) sprowadzałoby się do tego, że przepis wspomnianego ust. 2 lit. b), dotyczący właśnie przypadku, w którym pracownik zazwyczaj nie świadczy pracy w jednym i tym samym państwie, byłby pozbawiony sensu.
39Natomiast według powoda w postępowaniu przed sądem krajowym, rządu greckiego i Komisji z orzecznictwa Trybunału dotyczącego art. 5 ust. 1 konwencji brukselskiej wynika, że wykładnia systemowa łącznika miejsca, gdzie pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”, prowadzi do dopuszczenia stosowania tej normy również w przypadkach, w których praca jest świadczona w kilku państwach członkowskich. W szczególności wymienieni podnoszą, że dla celów konkretnego określenia tego miejsca Trybunał odniósł się do miejsca, z którego pracownik zasadniczo wywiązuje się ze swoich obowiązków wobec pracodawcy (ww. wyrok w sprawie Mulox IBC, pkt 21–23), lub także do miejsca, w którym ustanowił on rzeczywiste centrum swojej działalności zawodowej (wyrok z dnia 9 stycznia 1997 r. w sprawie C‑383/95 Rutten, Rec. s. I‑57, pkt 23), lub w przypadku braku biura do miejsca, gdzie pracownik świadczy pracę w największej części (wyrok z dnia 27 lutego 2002 r. w sprawie C‑37/00 Weber, Rec. s. I‑2013, pkt 42).
40W tym względzie z raportu dotyczącego konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, przygotowanego przez M. Giuliana i P. Lagarde’a (Dz.U. 1980, C 282, s. 1), wynika, że celem ustanowienia art. 6 tej konwencji jest „wprowadzenie właściwszej regulacji w dziedzinach, w których interesy jednej z umawiających się stron nie są umiejscowione na tej samej płaszczyźnie co interesy drugiej strony, oraz zapewnienie [w ten sposób] odpowiedniej ochrony stronie, którą należy uważać z punktu widzenia społeczno-gospodarczego za najsłabszą stronę stosunku umownego”.
41Również tymi zasadami kierował się Trybunał przy wykładni ustanowionych w konwencji brukselskiej norm jurysdykcyjnych dotyczących tych umów. Orzekł on bowiem, że w przypadku, w którym – tak jak w sprawie przed sądem krajowym – pracownik wykonuje swoją działalność zawodową w więcej niż jednym umawiającym się państwie, trzeba należycie wziąć pod uwagę troskę o zapewnienie odpowiedniej ochrony pracownikowi jako najsłabszej stronie umowy (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Rutten, pkt 22; wyrok z dnia 10 kwietnia 2003 r. w sprawie C‑437/00 Pugliese, Rec. s. I‑3573, pkt 18).
42Wynika z tego, że ponieważ celem art. 6 konwencji rzymskiej jest zapewnienie odpowiedniej ochrony pracownikowi, przepis ten należy interpretować w ten sposób, że gwarantuje on raczej stosowanie prawa państwa, w którym pracownik wykonuje działalność zawodową, niż prawa państwa siedziby pracodawcy. To bowiem w tym pierwszym państwie pracownik wypełnia swoją funkcję gospodarczą i społeczną oraz, jak podkreśliła rzecznik generalna w pkt 50 swojej opinii, środowisko zawodowe i sytuacja polityczna mają wpływ na działalność pracowniczą. Z tego względu musi być zagwarantowane w miarę możliwości poszanowanie zasad ochrony pracy przewidzianych prawem tego państwa.
43Zatem uwzględniając zakładany w art. 6 konwencji rzymskiej cel, trzeba stwierdzić, że łącznik państwa, w którym pracownik „zazwyczaj świadczy pracę”, ustanowiony w ust. 2 lit. a) tego artykułu, należy interpretować rozszerzająco, podczas gdy łącznik siedziby „przedsiębiorstwa, w którym pracownik został zatrudniony”, określony w ust. 2 lit. b) tegoż artykułu, powinien mieć zastosowanie, gdy sąd, przed którym toczy się postępowanie, nie jest w stanie określić państwa, w którym praca jest zazwyczaj świadczona.
44Z powyższego wynika, że łącznik zawarty w art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej może stosować się również w przypadku – takim jak rozpatrywany w sporze przed sądem krajowym – w którym pracownik wykonuje działalność w więcej niż jednym umawiającym się państwie, gdy sąd, przed którym toczy się postępowanie, jest w stanie określić państwo, z którym praca wykazuje istotne powiązanie.
45Według przytoczonego w pkt 39 niniejszego wyroku orzecznictwa Trybunału, które zachowuje znaczenie przy analizie art. 6 ust. 2 konwencji rzymskiej, gdy świadczenia związane z pracą są wykonywane w więcej niż jednym państwie członkowskim, łącznik państwa, w którym praca jest zazwyczaj świadczona, musi podlegać wykładni rozszerzającej i być rozumiany w ten sposób, że odnosi się on do miejsca, w którym lub z którego pracownik rzeczywiście wykonuje swoją działalność zawodową, a w przypadku braku centrum działalności do miejsca, w którym pracownik wykonuje największą część swojej działalności.
46Ponadto wykładnia ta jest także zgodna z brzmieniem nowego przepisu określającego normy kolizyjne dotyczące indywidualnych umów o pracę, wprowadzonego rozporządzeniem nr 593/2008, który nie ma zastosowania w niniejszym przypadku ratione temporis. Zgodnie z art. 8 tego rozporządzenia w zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa właściwego dla indywidualnej umowy o pracę, umowa podlega prawu państwa, w którym lub – gdy takiego brak – z którego pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy. Prawo to pozostaje także właściwe, gdy pracownik wykonuje świadczenia tymczasowo w innym państwie. Ponadto, tak jak wskazano w 23 motywie tego rozporządzenia, wykładania tego przepisu powinna opierać się na zasadach favor laboratoris, gdyż najsłabsza strona umowy powinna być chroniona „za pomocą norm kolizyjnych, które są dla niej korzystniejsze”.
47Z powyższego wynika, że sąd krajowy powinien dokonać w sposób rozszerzający wykładni łącznika ustanowionego w art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej, aby ustalić, czy powód przed sądem krajowym zazwyczaj świadczył pracę w jednym z umawiających się państw, i aby określić, w którym z nich.
48W tym celu przy uwzględnieniu charakteru pracy w sektorze transportu międzynarodowego, takiej jak rozpatrywana w sprawie przed sądem krajowym, sąd krajowy, tak jak zasugerowała rzecznik generalna w pkt 93–96 swojej opinii, musi wziąć pod uwagę ogół elementów, którymi cechuje się działalność pracownika.
49Sąd ten musi w szczególności ustalić, w którym państwie członkowskim znajduje się miejsce, skąd pracownik wykonuje przewozy, otrzymuje polecenia dotyczące przewozów i organizuje swoją pracę, a także miejsce, gdzie znajdują się jego narzędzia pracy. Musi także określić, w jakich miejscach transport jest zasadniczo wykonywany, gdzie towary są wyładowywane oraz dokąd pracownik wraca po wykonaniu przewozów.
50W tych okolicznościach na postawione pytanie należy odpowiedzieć, iż art. 6 ust. 2 lit. a) konwencji rzymskiej należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik wykonuje działalność w więcej niż jednym umawiającym się państwie, państwem, w którym zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, w rozumieniu tego przepisu jest państwo, w którym lub z którego – przy uwzględnieniu ogółu elementów cechujących wspomnianą działalność – pracownik wywiązuje się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy.
51Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Sentencja
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 6 ust. 2 lit. a) Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań umownych, otwartej do podpisu w Rzymie w dniu 19 czerwca 1980 r., należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy pracownik wykonuje działalność w więcej niż jednym umawiającym się państwie, państwem, w którym zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy, w rozumieniu tego przepisu jest państwo, w którym lub z którego – przy uwzględnieniu ogółu elementów cechujących wspomnianą działalność – pracownik wywiązuje się z zasadniczej części swoich obowiązków wobec pracodawcy.
Tekstas iš mūsų archyvo (Europos Sąjungos leidinių biuro „Cellar“ duomenys). Commission Decision 2011/833/EU — free reuse incl. commercial; attribution to EUR-Lex / Court of Justice of the European Union required; EUR-Lex is not the authentic record of the Court.