z dnia 23 kwietnia 2009 r. (*1)
„Dyrektywa 2005/29/WE — Nieuczciwe praktyki handlowe — Przepisy krajowe zakazujące składania konsumentom ofert wiązanych”
W sprawach połączonych C-261/07 i C-299/07
mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wniesione przez Rechtbank van Koophandel te Antwerpen (Belgia), postanowieniami z dnia 24 maja i , które wpłynęły do Trybunału odpowiednio w dniu 1 czerwca i , w postępowaniach:
VTB-VAB NV (sprawa C-261/07)
przeciwko
Total Belgium NV ,
oraz
Galatea BVBA (sprawa C-299/07)
przeciwko
Sanoma Magazines Belgium NV ,
TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
w składzie: P. Jann, prezes izby, A. Tizzano (sprawozdawca), A. Borg Barthet, E. Levits i J.J. Kasel, sędziowie,
rzecznik generalny: V. Trstenjak,
sekretarz: M. Ferreira, główny administrator,
uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 18 czerwca 2008 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 21 października 2008 r.,
wydaje następujący
1Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 49 WE i dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych”) ( Dz.U. L 149, s. 22 , zwana dalej „dyrektywą”).
2Pytania te zostały przedłożone Trybunałowi w ramach dwóch sporów: z jednej strony pomiędzy VTB-VAB NV (zwaną dalej „VTB”) a Total Belgium NV (zwaną dalej „Total Belgium”), a z drugiej strony pomiędzy spółkami Galatea BVBA (zwaną dalej „Galateą”) a Sanoma Magazines Belgium NV (zwaną dalej „Sanomą”), dotyczących stosowanych przez Total Belgium i przez Sanomę praktyk handlowych, które zdaniem VTB i Galatei są nieuczciwe.
3Motywy 5, 6, 11 i 17 dyrektywy stanowią:
„(5)
[…] przeszkody w transgranicznym swobodnym przepływie usług i towarów oraz w swobodzie przedsiębiorczości […] powinny zostać wyeliminowane. Można tego dokonać jedynie poprzez ustanowienie na poziome Wspólnoty jednolitych zasad zapewniających wysoki poziom ochrony konsumentów oraz poprzez wyjaśnienie na poziomie Wspólnoty pewnych pojęć prawnych w takim zakresie, w jakim jest to konieczne dla właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz dla spełnienia wymogu pewności prawa.
4Artykuł 1 dyrektywy stanowi:
„Celem niniejszej dyrektywy jest przyczynienie się do właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego i osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony konsumentów poprzez zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych praktyk handlowych szkodzących interesom gospodarczym konsumentów”.
5Artykuł 2 dyrektywy stanowi:
„Do celów niniejszej dyrektywy:
[…]
[…]”.
6Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy stanowi:
„Niniejszą dyrektywę stosuje się do nieuczciwych praktyk handlowych w rozumieniu art. 5, stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów przed zawarciem transakcji handlowej dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania oraz po jej zawarciu”.
7Zgodnie z art. 4 dyrektywy:
„Państwa członkowskie nie mogą ograniczać swobody świadczenia usług ani swobodnego przepływu towarów z przyczyn związanych z dziedziną, w której niniejsza dyrektywa dokonuje zbliżenia przepisów prawnych”.
8Artykuł 5 dyrektywy, zatytułowany „Zakaz nieuczciwych praktyk handlowych”, sformułowany jest w sposób następujący:
„1. Nieuczciwe praktyki handlowe są zabronione.
2Praktyka handlowa jest nieuczciwa, jeżeli:
i
3Praktyki handlowe, które mogą w sposób istotny zniekształcić zachowanie gospodarcze wyłącznie dającej się jednoznacznie zidentyfikować grupy konsumentów szczególnie podatnej na tę praktykę lub na produkt, którego ona dotyczy, ze względu na niepełnosprawność fizyczną lub umysłową, wiek lub łatwowierność, w sposób racjonalnie możliwy do przewidzenia przez przedsiębiorcę, oceniane są z perspektywy przeciętnego członka tej grupy. Pozostaje to bez uszczerbku dla powszechnej i zgodnej z prawem praktyki reklamowej polegającej na wygłaszaniu przesadzonych twierdzeń lub twierdzeń, których nie należy rozumieć dosłownie.
4Za nieuczciwe uznaje się w szczególności praktyki handlowe, które:
lub
5Załącznik I zawiera wykaz praktyk handlowych, które uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach. Wykaz ten obowiązuje jednolicie we wszystkich państwach członkowskich i może zostać zmodyfikowany wyłącznie poprzez zmianę niniejszej dyrektywy”.
9Artykuł 6 dyrektywy, zatytułowany „Działania wprowadzające w błąd”, stanowi:
„1. Praktykę handlową uznaje się za wprowadzającą w błąd, jeżeli zawiera ona fałszywe informacje i w związku z tym jest niezgodna z prawdą lub w jakikolwiek sposób, w tym poprzez wszystkie okoliczności jej prezentacji, wprowadza lub może wprowadzić w błąd przeciętnego konsumenta, nawet jeżeli informacje te w odniesieniu do jednego lub większej liczby wymienionych niżej elementów są zgodne z rzeczywistością, i która w każdym przypadku powoduje lub może spowodować podjęcie przez konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął:
2Praktykę handlową uznaje się również za wprowadzającą w błąd, jeżeli w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wszystkie jej cechy i okoliczności, powoduje ona lub może spowodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął, i obejmuje:
i
10Artykuł 7 dyrektywy, zatytułowany „Zaniechania wprowadzające w błąd”, stanowi:
„1. Praktykę handlową uznaje się za wprowadzającą w błąd, jeżeli w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wszystkie jej cechy i okoliczności oraz ograniczenia środka przekazu, pomija ona istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi, stosownie do okoliczności, do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej transakcji i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
2Za wprowadzające w błąd uznaje się również zaniechanie, jeżeli uwzględniając szczegółowe postanowienia ust. 1, przedsiębiorca zataja lub w sposób niejasny, niezrozumiały, dwuznaczny lub z opóźnieniem przekazuje istotne informacje, o których mowa w tym ustępie, lub nie ujawnia komercyjnego celu praktyki, jeżeli nie wynika on jasno z kontekstu i jeżeli powoduje to lub może spowodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął.
3W przypadku gdy środek przekazu stosowany dla danej praktyki handlowej nakłada ograniczenia przestrzenne lub czasowe, ograniczenia te i wszystkie środki podjęte przez przedsiębiorcę w celu udostępnienia informacji konsumentom w inny sposób zostaną uwzględnione przy rozstrzyganiu, czy doszło do pominięcia informacji.
4W przypadku zaproszenia do dokonania zakupu za istotne uważa się następujące informacje, jeżeli nie wynikają one jasno z kontekstu:
5Wymogi informacyjne ustanowione w prawie wspólnotowym, dotyczące komunikacji handlowej, w tym reklamy i marketingu, których niewyczerpujący wykaz zamieszczono w załączniku II, uznaje się za istotne”.
11Artykuł 8 dyrektywy, zatytułowany „Agresywne praktyki handlowe”, stanowi:
„Praktykę handlową uznaje się za agresywną, jeżeli w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wszystkie jej cechy i okoliczności, poprzez nękanie, przymus, w tym z użyciem siły fizycznej, lub bezprawny nacisk, w znaczny sposób ogranicza ona lub może ograniczyć swobodę wyboru przeciętnego konsumenta lub jego zachowanie względem produktu i tym samym powoduje lub może spowodować podjęcie przez niego decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął”.
12Artykuł 9 dyrektywy, zatytułowany „Nękanie, przymus i bezprawny nacisk”, sformułowany jest w sposób następujący:
„Przy ustalaniu, czy w ramach praktyki handlowej stosuje się nękanie, przymus, w tym z użyciem siły fizycznej, lub bezprawny nacisk, uwzględnia się:
13Wreszcie zgodnie z art. 19 dyrektywy:
„Państwa członkowskie przyjmą i opublikują przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy do dnia 12 czerwca 2007 r. […].
Państwa członkowskie stosują te środki od dnia 12 grudnia 2007 r. […]”.
14Artykuł 54 ustawy z dnia 14 lipca 1991 r. o praktykach handlowych oraz informowaniu i ochronie konsumentów ( Moniteur belge z dnia , zwanej dalej „ustawą z 1991 r.”) sformułowany jest w sposób następujący:
„Sprzedaż wiązana w rozumieniu niniejszego artykułu występuje wtedy, gdy odpłatne lub nieodpłatne nabycie towarów, usług, innego rodzaju korzyści lub kuponów uprawniających do ich nabycia jest związane z nabyciem innych, nawet takich samych towarów lub usług.
Z wyjątkiem odstępstw przewidzianych poniżej sprzedawcy nie mogą oferować konsumentom sprzedaży wiązanej. Także oferta wiązana skierowana do konsumenta jest zakazana, jeżeli pochodzi od większej liczby sprzedawców działających we wspólnym zamiarze”.
15Artykuły 55–57 ustawy z 1991 r. zawierają kilka wyjątków od tego zakazu.
16Artykuł 55 ustawy z 1991 r. stanowi:
„Po cenie globalnej można składać ofertę wiązaną w stosunku do:
Na wniosek właściwych ministrów i ministra finansów Król może określić, które usługi oferowane w sektorze finansowym tworzą jedną całość;
17Zgodnie z art. 56 ustawy z 1991 r.:
„Wraz z towarem głównym lub usługą główną można nieodpłatnie oferować:
18Wreszcie, art. 57 ustawy z 1991 r. przewiduje, że:
„Dozwolone jest również nieodpłatne oferowanie wraz z podstawowymi produktem lub usługą:
Tytuły powinny określać ewentualny termin ich ważności, jak również warunki oferty.
Jeżeli sprzedawca wycofuje ofertę, konsument ma prawo do oferowanych korzyści proporcjonalnie do dokonanych uprzednio zakupów”.
19W dniu 5 czerwca 2007 r. Królestwo Belgii przyjęło ustawę zmieniającą ustawę z dnia o praktykach handlowych oraz informowaniu i ochronie konsumentów ( Moniteur belge z dnia , s. 34272, zwaną dalej „ustawą z dnia ”), która zgodnie z art. 1 dokonuje transpozycji przepisów dyrektywy.
20Z postanowienia odsyłającego wynika, że od dnia 15 stycznia 2007 r. Total Belgium, spółka zależna grupy Total, która dokonuje przede wszystkim dystrybucji paliw na stacjach benzynowych, oferuje konsumentom posiadającym kartę Total Club za każde zatankowanie przynajmniej 25 l paliwa do własnego samochodu lub przynajmniej 10 l do własnego motoroweru nieodpłatną pomoc drogową przez okres trzech tygodni.
21W dniu 5 lutego 2007 r. VTB, spółka, która świadczy usługi w zakresie pomocy drogowej, wniosła do Rechtbank van Koophandel te Antwerpen pozew o zaniechanie przez Total Belgium tej praktyki handlowej, gdyż stanowi ona ofertę wiązaną, która jest zakazana na mocy art. 54 ustawy z 1991 r.
22W tych okolicznościach Rechtbank van Koophandel te Antwerpen postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy dyrektywa […] sprzeciwia się obowiązywaniu przepisu krajowego takiego jak art. 54 ustawy belgijskiej [z 1991 r.] o praktykach handlowych oraz informowaniu i ochronie konsumentów, który — z wyjątkiem przypadków wyczerpująco wyliczonych w ustawie — zakazuje sprzedającemu składania wszelkiej oferty wiązanej konsumentowi, w tym oferty wiązanej produktu, który konsument musi nabyć, i bezpłatnej usługi, której nabycie jest związane z zakupem produktu, bez względu na okoliczności sprawy i w szczególności niezależnie od wpływu, jaki może wywierać ta konkretna oferta na przeciętnego konsumenta, i niezależnie od tego, czy ta oferta może zostać w konkretnym przypadku uznana za naruszenie wymogu staranności zawodowej lub uczciwych zwyczajów handlowych?”.
23Przedmiotem postępowania przed sądem krajowym jest spór pomiędzy Galateą, spółką prowadzącą sklep z bielizną w Schoten (Belgia), i Sanomą, spółką zależną fińskiej grupy Sanoma, będącej wydawcą licznych czasopism, w tym tygodnika Flair.
24Do wydania Flair z dnia 13 marca 2007 r. wpięty był dodatek, który w okresie od dnia 13 marca do dnia uprawniał do rabatu w wysokości od 15% do 25% wartości towarów, sprzedawanych w określonych sklepach z bielizną, znajdujących się na terenie regionu flamandzkiego.
25W dniu 22 marca 2007 r. Galatea wniosła do Rechtbank van Koophandel te Antwerpen pozew o zaniechanie tej praktyki handlowej, podnosząc, że Sanoma naruszyła między innymi art. 54 ustawy z 1991 r.
26W tych okolicznościach Rechtbank van Koophandel te Antwerpen postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy art. 49 WE dotyczący swobodnego przepływu usług oraz dyrektywa […] sprzeciwiają się obowiązywaniu przepisu krajowego takiego jak art. 54 belgijskiej ustawy [z 1991 r.] o praktykach handlowych oraz informowaniu i ochronie konsumentów, który — z wyjątkiem przypadków wyczerpująco wyliczonych w ustawie — zakazuje sprzedającemu składania wszelkiej oferty wiązanej konsumentowi, w ramach której odpłatne lub nieodpłatne nabycie towarów, usług, innego rodzaju korzyści lub kuponów uprawniających do ich nabycia jest związane z nabyciem innych, nawet takich samych towarów lub usług — i to bez względu na okoliczności sprawy, w szczególności niezależnie od wpływu, jaki może wywierać ta konkretna oferta na przeciętnego konsumenta i niezależnie od tego, czy ta oferta może zostać w konkretnym przypadku uznana za naruszenie wymogu staranności zawodowej lub uczciwych zwyczajów handlowych?”.
27Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 29 kwietnia 2007 r. sprawy C-261/07 i C-299/07 zostały połączone zarówno dla celów procedury pisemnej i ustnej, jak i dla celów wydania wyroku.
28Za pomocą swoich dwóch pytań sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wykładni dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie ustanowieniu takich przepisów krajowych jak art. 54 ustawy z 1991 r., który poza pewnymi wyjątkami i nie biorąc pod uwagę specyficznych okoliczności niniejszego przypadku, ustanawia ogólny zakaz składnia przez sprzedawcę ofert wiązanych konsumentom.
W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C-261/07
29VTB kwestionuje dopuszczalność pytania prejudycjalnego, ponieważ dotyczy ono wykładni dyrektywy, której termin transpozycji, ustalony na dzień 12 grudnia 2007 r., jeszcze nie upłynął w chwili wydania postanowienia odsyłającego, tj. w dniu
30Z tych samych powodów, nie podnosząc w sposób jednoznaczny zarzutu niedopuszczalności, rządy belgijski i hiszpański twierdzą, że dyrektywa nie znajduje zastosowania w postępowaniu przed sądem krajowym. W szczególności, zdaniem rządu hiszpańskiego, sąd nie może stwierdzić niemożności zastosowania przepisu krajowego z powodu naruszenia dyrektywy przed upływem terminu przewidzianego na jej transpozycję.
31Jednakże argumentów tych nie można uwzględnić.
32W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w ramach współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi, ustanowionej na mocy art. 234 WE, do sądu krajowego, przed którym sprawa zawisła i którego odpowiedzialnością jest w sprawie przed nim zawisłej orzec, należy dokonanie oceny, z uwzględnieniem szczególnych okoliczności tej sprawy, czy wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niezbędne do wydania wyroku w postępowaniu przed sądem krajowym, jak i ocena zasadności pytań, z którymi zwraca się on do Trybunału. Zatem jeżeli pytania zadane przez sądy krajowe dotyczą wykładni przepisu prawa wspólnotowego, Trybunał ma co do zasady obowiązek wydania orzeczenia (zob. w szczególności wyroki: z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C-379/98 PreussenElektra, Rec. s. I-2099 , pkt 38; z dnia w sprawie C-18/01 Korhonen i in., Rec. s. I-5321 , pkt 19; a także z dnia w sprawie C-295/05 Asemfo, Zb.Orz. s. I-2999 , pkt 30).
33Wynika stąd, że domniemanie istotności związane z pytaniami prejudycjalnymi przedkładanymi Trybunałowi przez sądy krajowe może zostać obalone jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy oczywiste jest, że żądana wykładnia przepisów prawa wspólnotowego, o które chodzi w pytaniach, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym bądź przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym (zob. w szczególności wyroki z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C-415/93 Bosman, Rec. s. I-4921 , pkt 61; a także z dnia w sprawie C-212/06 Gouvernement de la Communauté française et gouvernement wallon, Zb.Orz. s. I-1683 , pkt 29).
34W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że nie jest oczywiste, że przedłożone pytanie prejudycjalne nie ma znaczenia dla celów orzeczenia, które sąd krajowy ma obowiązek wydać.
35Z orzecznictwa wynika bowiem, że po pierwsze, do zakresu zastosowania dyrektywy należą nie tylko przepisy krajowe, których wyraźnym celem jest transpozycja przepisów dyrektywy, lecz — od dnia wejścia w życie tej dyrektywy — również wcześniej już obowiązujące przepisy krajowe, które mogą mieć wpływ na zapewnienie zgodności prawa krajowego z tą dyrektywą (zob. podobnie wyrok z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C-81/05 Cordero Alonso, Zb.Orz. s I-7569, pkt 29).
36Nawet jeśli w ramach postępowania przed sądem krajowym ustawa z dnia 5 czerwca 2007 r. zmieniająca ustawę z 1991 r. i mająca na celu transpozycję dyrektywy rzeczywiście została uchwalona już po zaistnieniu okoliczności będących przedmiotem tego postępowania i po wydaniu postanowienia odsyłającego, to nie stanowi to niemniej jednak, jak wynika z postanowienia odsyłającego i jak przyznał w trakcie rozprawy rząd belgijski, przeszkody, gdyż zawarte w art. 54–57 ustawy z 1991 r. sporne przepisy, ustanawiające ogólny zakaz składnia ofert wiązanych i przewidujące określone wyjątki od tego zakazu, nie zostały ani uchylone, ani zmienione przez ustawę z dnia
37Innymi słowy, zarówno w momencie zaistnienia okoliczności stanowiących przedmiot postępowania przed sądem krajowym, jak i wydania postanowienia odsyłającego, te wcześniejsze przepisy były przez władze krajowe uważane za przepisy odpowiednie dla dokonania transpozycji dyrektywy po dacie jej wejścia w życie, czyli po dniu 12 czerwca 2005 r., a zatem za objęte zakresem jej zastosowania.
38Po drugie, z orzecznictwa Trybunału wynika w każdym razie, że w okresie przewidzianym na dokonanie transpozycji dyrektywy państwa członkowskie są zobowiązane do powstrzymania się od przyjmowania przepisów, których charakter poważnie zagraża osiągnięciu celu tej dyrektywy (zob. wyroki z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawie C-129/96 Inter-Environnement Wallonie, Rec. s. I-7411 , pkt 45; z dnia w sprawie C-14/02 ATRAL, Rec. s. I-4431 , pkt 58; z dnia w sprawie C-144/04 Mangold, Zb.Orz. s. I-9981 , pkt 67).
39W tym względzie Trybunał miał już okazję sprecyzować, że ten obowiązek powstrzymania się wiąże wszystkie władze publiczne danego państwa członkowskiego, włącznie z władzą sądowniczą. W związku z tym począwszy od daty wejścia w życie dyrektywy sądy państw członkowskich zobowiązane są tak dalece jak jest to możliwe do powstrzymania się od dokonywania wykładni prawa wewnętrznego w sposób, który poważnie zagrażałby — po upływie terminu dla transpozycji dyrektywy — osiągnięciu wskazanego w dyrektywie rezultatu. (zob. w szczególności wyrok z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie C-212/04 Adeneler i in., Zb.Orz. s. I-6057 , pkt 122, 123).
40Jako że dyrektywa weszła już w życie w momencie zaistnienia okoliczności, których dotyczy postępowanie przed sądem krajowym, należy uznać, że odnosząca się do głównych przepisów dyrektywy wykładnia, o dokonanie której wnosi Rechtbank van Koophandel te Antwerpen, jest przydatna dla celów umożliwienia sądowi krajowemu rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy, przy jednoczesnym zastosowaniu się przezeń do wspomnianego obowiązku powstrzymania się od dokonywania w taki sposób wykładni.
41W świetle powyższego należy stwierdzić, że przedłożony przez sąd krajowy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C-261/07 jest dopuszczalny.
42Total Belgium, Sanoma, rząd portugalski i Komisja Wspólnot Europejskich twierdzą, że dyrektywa stoi na przeszkodzie obowiązywaniu zakazu składania ofert wiązanych, takiego jak ten ustanowiony w art. 54 ustawy z 1991 r.
43W tym względzie Total Belgium, Sanoma i Komisja podnoszą, że oferty wiązane są objęte zakresem pojęcia „praktyki handlowe” w rozumieniu dyrektywy. Biorąc pod uwagę, że dyrektywa ta dokonuje całkowitej harmonizacji w dziedzinie nieuczciwych praktyk handlowych, jedynymi praktykami, których państwa członkowskie mogą zakazać „w każdych okolicznościach” są, zgodnie z art. 5 ust. 5 dyrektywy, praktyki wymienione w jej załączniku I. Jako że nie wymienia on ofert wiązanych, nie mogą one zostać zakazane jako takie, lecz mogą zostać zakazane jedynie wtedy, gdy w świetle specyficznych okoliczności danego przypadku sąd stwierdzi spełnienie przesłanek zawartych w art. 5 dyrektywy. Zatem jak utrzymuje także rząd portugalski, ustanowienie zakazu składania ofert wiązanych co do zasady, tak jak czyni to art. 54 ustawy z 1991 r., byłoby sprzeczne z dyrektywą.
44Z drugiej strony VTB oraz rząd francuski i belgijski podnoszą zasadniczo, iż oferty wiązane nie są objęte zakresem pojęcia „praktyki handlowe” w rozumieniu dyrektywy i poza tym w ogóle nie są objęte jej zakresem stosowania.
45W tym względzie rząd belgijski wyjaśnia, że oferty wiązane były przedmiotem projektu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie promocji sprzedaży na rynku wewnętrznym ( Dz.U. 2002, C 75, s. 11 ), w którym dokonywano wyraźnego rozróżnienia pomiędzy reżimem prawnym mającym zastosowanie do wspomnianych ofert i tym, który znajduje zastosowanie do objętych zakresem dyrektywy praktyk handlowych. Projekt ten został wycofany dopiero w 2006 r., a zatem władze belgijskie mogły zasadnie uważać, że oferty wiązane nie są „praktykami handlowymi”. W konsekwencji ustawodawca belgijski nie uznał, aby w kontekście transpozycji dyrektywy niezbędne było wprowadzenie zmian w art. 54 ustawy z 1991 r., ani nie uznał też, iż ciąży na nim obowiązek dokonywania wykładni tych przepisów w świetle kryteriów wskazanych w art. 5 dyrektywy.
46Rząd francuski dodaje w szczególności, że o ile dyrektywa nakłada na państwa członkowskie obowiązek objęcia zakazem nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych wobec konsumentów, to nie stoi ona jednak na przeszkodzie temu, aby w celu poprawy stanu ochrony konsumentów państwa te objęły zakazem inne praktyki, takie jak oferty wiązane, niezależnie od tego, czy są one w rozumieniu dyrektywy nieuczciwe.
47Wreszcie zdaniem VTB art. 5 dyrektywy nie wyklucza, w każdym razie możliwości zakwalifikowania przez państwa członkowskie jako nieuczciwe także innych praktyk handlowych niż te, które zawarte są w jej załączniku I.
48W celu udzielenia odpowiedzi na niniejsze pytania niezbędne jest w pierwszej kolejności ustalenie, czy oferty wiązane, stanowiące przedmiot spornego zakazu, są praktykami handlowymi w rozumieniu art. 2 lit. d) dyrektywy, a zatem podlegają uregulowaniom w niej zawartym.
49W tym względzie należy zauważyć, że art. 2 lit. d) dyrektywy, posługując się szczególnie obszernym sformułowaniem, definiuje pojęcie praktyk handlowych jako oznaczające „każde działanie przedsiębiorcy, jego zaniechanie, sposób postępowania, oświadczenie lub komunikat handlowy, w tym reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją, sprzedażą lub dostawą produktu do konsumentów”.
50Tak więc, jak zauważył także rzecznik generalny w pkt 69 i 70 swojej opinii, oferty wiązane są działaniami handlowymi wyraźnie wpisującymi się w ramy strategii handlowej podmiotów gospodarczych, mającymi za cel promocje i płynność sprzedaży prowadzonej przez te podmioty. Wynika z tego, że są one praktykami w rozumieniu art. 2 lit. d) dyrektywy, a zatem są objęte jej zakresem stosowania.
51Po dokonaniu tych ustaleń należy przypomnieć, po pierwsze, że zgodnie z jej motywami 5 i 6 oraz art. 1, dyrektywa ma przede wszystkim na celu ustanowienie jednolitych przepisów odnoszących się do nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów w celu przyczynienia się do dobrego funkcjonowania rynku wewnętrznego i zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów.
52Dyrektywa dokonuje w związku z tym całkowitej harmonizacji tych przepisów na skalę wspólnotową. Ponadto, jak przewiduje wyraźnie jej art. 4 i w odróżnieniu od tego co twierdzą VTB i rząd francuski, państwa członkowskie nie mogą przyjąć bardziej restrykcyjnych środków niż te, które określa dyrektywa, nawet gdyby miało to na celu zapewnienie jeszcze wyższego poziomu ochrony konsumentów.
53Następnie należy zauważyć, że art. 5 dyrektywy ustanawia zakaz nieuczciwych praktyk handlowych i wymienia kryteria pozwalające na ustalenie, czy dana praktyka jest nieuczciwa.
54Zgodnie z ust. 2 tego przepisu praktyka handlowa jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z wymogami staranności zawodowej i w sposób istotny zniekształca lub może zniekształcić zachowanie gospodarcze przeciętnego konsumenta względem produktu.
55Ponadto art. 5 ust. 4 dyrektywy definiuje dwie konkretne kategorie nieuczciwych praktyk handlowych, a mianowicie „praktyki wprowadzające w błąd” oraz „praktyki agresywne”, odpowiadające specyficznym kryteriom wymienionym odpowiednio w art. 6 i 7 oraz art. 8 i 9 dyrektywy. Na podstawie tych przepisów takie praktyki są zakazane, jeśli mając na uwadze ich cechy i okoliczności faktyczne, w których są stosowane, powodują lub mogą spowodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji o charakterze handlowym, której w przeciwnym razie by nie podjął.
56Dyrektywa zawiera także w załączniku I wyczerpujące wyliczenie 31 praktyk handlowych, które zgodnie z jej art. 5 ust. 5 uważane są za nieuczciwe „w każdych okolicznościach”. Tak więc, co wyjaśnia także w sposób wyraźny 17 motyw dyrektywy, są to jedyne praktyki handlowe, które mogą być uważane za nieuczciwe bez poddania ich ocenie w ramach konkretnego przypadku na podstawie art. 5–9 dyrektywy.
57Należy wreszcie zauważyć, że oferty wiązane nie należą do praktyk wymienionych we wspomnianym załączniku I.
58Zatem pytania przedłożone przez sąd krajowy należy przeanalizować w świetle treści i ogólnej systematyki przepisów dyrektywy przywołanych w poprzednich punktach.
59W tym względzie należy stwierdzić, że ustanawiając domniemanie niezgodności z prawem ofert wiązanych przepisy krajowe takie jak te, których dotyczy postępowanie przed sądem krajowym, nie spełniają wymogów ustanowionych przez dyrektywę.
60Po pierwsze, art. 54 ustawy z 1991 r. ustanawia zasadę zakazu składania ofert wiązanych, mimo iż praktyki te nie są wymienione w załączniku I do dyrektywy.
61Jak wskazano w pkt 56 niniejszego wyroku, w załączniku tym dokonano wyczerpującego wyliczenia praktyk handlowych zakazanych w każdych okolicznościach, które — co za tym idzie — nie są poddawane ocenie w ramach konkretnego przypadku.
62Dyrektywa stoi zatem na przeszkodzie ustanowieniu reżimu takiego jak ten ustanowiony przez art. 54 ustawy z 1991 r., gdyż artykuł ten ustanawia, mający charakter ogólny i prewencyjny, zakaz składania ofert wiązanych, niezależnie od jakiejkolwiek weryfikacji ich nieuczciwego charakteru na podstawie kryteriów określonych w art. 5–9 dyrektywy.
63W ten sposób zatem przepis takiego rodzaju jak ten, którego dotyczy postępowanie przed sądem krajowym, jest niezgodny z art. 4 dyrektywy, który w sposób wyraźny zakazuje państwom członkowskim utrzymywania w mocy lub przyjmowania bardziej restrykcyjnych przepisów krajowych, nawet jeśli przepisy takie miałyby na celu zapewnienie jeszcze wyższego poziomu ochrony konsumentów.
64Należy wreszcie dodać, że prawidłowość takiej wykładni nie zostaje podana w wątpliwość poprzez okoliczność, iż ustawa z 1991 r. przewiduje w art. 55–57 pewną liczbę wyjątków od wspomnianego zakazu składania ofert wiązanych.
65Otóż mimo iż wyjątki te mogą ograniczyć zakres zakazu składania ofert wiązanych, faktem pozostaje, że w sytuacji gdy, tak jak w sprawach zawisłych przed sądem krajowym, mamy do czynienia z praktyką, która nie jest wymieniona w załączniku I do dyrektywy, nie powinny one — ze względu na ich ograniczony i z góry określony charakter — zastąpić oceny tego, czy dana praktyka handlowa jest „nieuczciwa”, którą należy koniecznie przeprowadzić w odniesieniu do właściwych dla danego przypadku okoliczności faktycznych, w świetle kryteriów określonych w art. 5–9 dyrektywy.
66Stwierdzenie to znajduje ponadto potwierdzenie w samej treści niektórych z tych wyjątków. Przykładowo ustawa z 1991 r. zezwala na składanie ofert wiązanych po cenie globalnej, jedynie jeśli oferta taka dotyczy towarów lub usług stanowiących całość albo towarów i usług, które są identyczne. Jak słusznie zauważa Komisja w odpowiedzi na pytanie pisemne przedstawione przez Trybunał, nie można wykluczyć, że w szczególności w sytuacji prawidłowego poinformowania konsumentów oferta wiązana obejmująca różne towary lub usługi, które nie stanowią całości i nie są identyczne, będzie spełniać ustanowione przez dyrektywę przesłanki uczciwości.
67W tych okolicznościach należy stwierdzić, że dyrektywa stoi na przeszkodzie ustanowieniu zakazu składania ofert wiązanych, takiego jak ten zawarty w ustawie z 1991 r. W konsekwencji nie ma potrzeby badania, czy ewentualnie ma miejsce naruszenie art. 49 WE, które zostało podniesione w pytaniu prejudycjalnym przedłożonym w sprawie C-299/07.
68W związku z powyższym na przedłożone Trybunałowi pytania należy odpowiedzieć, że wykładni dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie ustanowieniu przepisów krajowych takich jak te, które stanowią przedmiot postępowań przed sądem krajowym i które, poza pewnymi wyjątkami i nie biorąc pod uwagę specyficznych okoliczności danego przypadku, zakazują składania przez sprzedawcę jakichkolwiek ofert wiązanych konsumentowi.
69Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
Wykładni dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającej dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady należy dokonywać w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie ustanowieniu przepisów krajowych takich jak te, które stanowią przedmiot postępowań przed sądem krajowym i które, poza pewnymi wyjątkami i nie biorąc pod uwagę specyficznych okoliczności danego przypadku, zakazują składania przez sprzedawcę jakichkolwiek ofert wiązanych konsumentowi.
Podpisy
(*1) Język postępowania: niderlandzki.
Tekstas iš mūsų archyvo (Europos Sąjungos leidinių biuro „Cellar“ duomenys). Commission Decision 2011/833/EU — free reuse incl. commercial; attribution to EUR-Lex / Court of Justice of the European Union required; EUR-Lex is not the authentic record of the Court.