Wyrok Trybunału z dnia 19 czerwca 1990 r.

WYROK TRYBUNAŁU

z dnia 19 czerwca 1990 r. ( * )

W sprawie C‑213/89

mającej

za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177

traktatu EWG, przez House of Lords wniosek o wydanie, w ramach

zawisłego przed tym sądem sporu między

The Queen

a

Secretary of State for Transport , ex parte Factortame Ltd i in.,

orzeczenia

w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni prawa

wspólnotowego, dotyczący zakresu upoważnienia sądów krajowych do

zarządzenia środków tymczasowych, w sytuacji gdy strony powołują

się na uprawnienia przysługujące im na podstawie prawa wspólnotowego,

TRYBUNAŁ,

w

składzie: O. Due, prezes, sir Gordon Slynn, C.N. Kakouris,

F.A. Schockweiler, M. Zuleeg, prezesi izb, G.F. Mancini,

R. Joliet, J.C. Moitinho de Almeida, G.C. Rodríguez

Iglesias, F. Grévisse, M. Díez de Velasco, sędziowie,

rzecznik generalny: G. Tesauro,

sekretarz: H.A. Rühl, główny administrator,

rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:

• w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez T.J.G. Pratta,

Principal Assitant Treasury Solicitor, działającego w charakterze

pełnomocnika, wspieranego przez sir Nicholasa Lyella, QC, Solicitor

General, Christophera Bellamy’ego, QC, i Christophera Vajdę,

barrister,

• w imieniu rządu irlandzkiego przez Louisa J. Dockery’ego, Chief

State Solicitor, działającego w charakterze pełnomocnika,

wspieranego przez Jamesa O’Reilly’ego, SC w adwokaturze Irlandii,

• w imieniu Factortame Ltd i in. przez Davida Vaughana, QC, Geralda

Barlinga, barrister, Davida Andersona, barrister, i Stephena

Swabeya, solicitor, z kancelarii Thomas Cooper & Stibbard,

• w imieniu Komisji przez Götza zur Hausena, radcę prawnego, i Petera

Olivera, członka służby prawnej, działających w charakterze

pełnomocników,

uwzględniając sprawozdanie na rozprawę,

po

zapoznaniu się z uwagami ustnymi rządu Zjednoczonego Królestwa,

Factortame Ltd i in., Rawlings (Trawling) Ltd, reprezentowanej

przez N. Forwooda, QC, oraz Komisji na rozprawie w dniu

5 kwietnia 1990 r.,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 17 maja 1990 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Wyrokiem

z dnia 18 maja 1989 r., który wpłynął do Trybunału

w dniu 10 lipca tego samego roku, House of Lords wystąpiła na

podstawie art. 177 traktatu EWG z dwoma pytaniami

prejudycjalnymi w przedmiocie wykładni prawa wspólnotowego,

dotyczącymi zakresu upoważnienia sądów krajowych do zarządzenia środków

tymczasowych, w sytuacji gdy strony powołują się na uprawnienia

przysługujące im na podstawie prawa wspólnotowego.

2 Pytania

te zostały podniesione w ramach sporu pomiędzy Secretary of State

for Transport a spółką Factortame Ltd i innymi spółkami prawa

Zjednoczonego Królestwa oraz członkami organów zarządzających

i akcjonariuszami tych spółek, z których większość ma

obywatelstwo hiszpańskie (zwanymi dalej „apelującymi przed sądem

krajowym”).

3 Jak

wynika z akt sprawy, wspomniane spółki są właścicielami lub

użytkownikami 95 statków rybackich wpisanych do brytyjskiego rejestru

statków na podstawie Merchant Shipping Act 1894 (ustawy o marynarce

handlowej z 1894 r.). Pięćdziesiąt trzy spośród tych statków

były pierwotnie zarejestrowane w Hiszpanii i nosiły banderę

hiszpańską, lecz zostały wpisane do rejestru brytyjskiego w różnym

czasie począwszy od 1980 r. Pozostałe 42 statki były zawsze

zarejestrowane w Zjednoczonym Królestwie, lecz zostały kupione

przez wspomniane spółki w różnym czasie, głównie po 1983 r.

4 Reżim

prawny rejestracji brytyjskich statków rybackich został zasadniczo

zmieniony na mocy części II Merchant Shipping Act 1988 (ustawy

o marynarce handlowej z 1988 r., zwanej dalej „ustawą

z 1988 r.”) oraz Merchant Shipping (Registration of Fishing

Vessels) Regulations 1988 (rozporządzeń z 1988 r.

w sprawie rejestracji statków rybackich, zwanych dalej

„rozporządzeniami z 1988 r.”; S.I. 1988, nr 1926).

Jak wiadomo, Zjednoczone Królestwo przeprowadziło te zmiany w celu

ukrócenia praktyki zwanej „quota hopping”, to jest praktyki, która

według rządu Zjednoczonego Królestwa polega na „wykradaniu” kwot

połowowych przydzielonych Zjednoczonemu Królestwu przez statki noszące

banderę brytyjską, które jednak nie są naprawdę brytyjskie.

5 W

ustawie z 1988 r. przewidziano utworzenie nowego rejestru,

w którym winny odtąd być wpisane wszystkie brytyjskie statki

rybackie, także statki wpisane do starego rejestru ogólnego na podstawie

ustawy o marynarce handlowej z 1894 r. Jednakże tylko

statki rybackie odpowiadające warunkom określonym w art. 14

ustawy z 1988 r. mogą zostać wpisane do nowego rejestru.

6 Artykuł

ten w ust. 1 stanowi, iż z zastrzeżeniem odstępstwa

udzielonego przez ministra transportu statek rybacki może zostać wpisany

do rejestru pod warunkiem:

„a) że należy do brytyjskiego właściciela,

b) że jest eksploatowany z terytorium Zjednoczonego Królestwa,

a jego użytkowanie jest kierowane i kontrolowane z tego

terytorium, oraz

c) że frachtujący, armator lub użytkownik statku jest osobą albo spółką uprawnioną”. Zgodnie

z ust. 2 tego artykułu statek rybacki uznaje się za należący

do właściciela brytyjskiego, jeżeli formalna własność (legal ownership)

należy w całości do osób lub spółek spełniających wymagania,

a rzeczywista własność (beneficial ownership) statku należy do

spółek spełniających wymagania lub w co najmniej 75% do osób

spełniających wymagania. W ust. 7 wyjaśniono, że przez „osobę

uprawnioną” należy rozumieć obywatela brytyjskiego zamieszkałego

i przebywającego w Zjednoczonym Królestwie, a przez

„spółkę uprawnioną” spółkę utworzoną w Zjednoczonym Królestwie

i mającą tam siedzibę, której co najmniej 75% kapitału należy do

osób lub spółek uprawnionych i której co najmniej 75% członków

organów zarządzających to osoby uprawnione.

7 Ustawa

i rozporządzenia z 1988 r. weszły w życie

z dniem 1 grudnia 1988 r. Jednakże zgodnie

z art. 13 ustawy ważność rejestracji dokonanych na podstawie

poprzednich przepisów została tymczasowo przedłużona do dnia

31 marca 1989 r.

8 W

dniu 4 sierpnia 1989 r. Komisja wniosła do Trybunału na

podstawie art. 169 traktatu EWG skargę o stwierdzenie, że

ustanawiając warunki przynależności państwowej określone

w art. 14 ustawy z 1988 r. Zjednoczone Królestwo

uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 7, 52

i 221 traktatu EWG. Skarga ta jest przedmiotem toczącej się

obecnie sprawy 246/89. Osobnym pismem, złożonym w sekretariacie

Trybunału tego samego dnia, Komisja wystąpiła do Trybunału

o zarządzenie, tytułem środka tymczasowego, zawieszenia stosowania

wspomnianych warunków przynależności państwowej w odniesieniu do

podmiotów pochodzących z pozostałych państw członkowskich oraz

statków rybackich, które do dnia 31 marca 1989 r. prowadziły

połowy pod banderą brytyjską i na podstawie brytyjskiego zezwolenia

połowowego. Postanowieniem z dnia 10 października

1989 r. w sprawie 246/89 R, Rec. str. 3125, prezes

Trybunału uwzględnił ten wniosek. W jego wykonaniu wydano

w Zjednoczonym Królestwie dekret królewski zmieniający art. 14

ustawy z 1988 r. ze skutkiem od dnia 2 listopada

1989 r.

9 W

chwili wszczęcia postępowania leżącego u podstaw sprawy przed

sądem krajowym 95 statków rybackich należących do apelujących przed tym

sądem nie spełniało co najmniej jednego z warunków rejestracji

określonych w art. 14 ustawy z 1988 r. i nie

mogło zostać wpisanych do nowego rejestru.

10 Ponieważ

statki te miały zostać pozbawione prawa do prowadzenia połowów od dnia

1 kwietnia 1989 r., zainteresowane spółki zakwestionowały,

w drodze wniosku o przeprowadzenie kontroli sądowej złożonego

w dniu 16 grudnia 1988 r. do High Court of Justice,

Queen’s Bench Division, zgodność części II ustawy z 1988 r.

z prawem wspólnotowym. Wniosły również o zarządzenie środków

tymczasowych do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie

złożonego przez nie wniosku o przeprowadzenie kontroli sądowej.

11 Orzeczeniem

z dnia 10 marca 1989 r. Queen’s Bench Division,

Divisional Court, po pierwsze postanowił zawiesić postępowanie

i zwrócić się do Trybunału na podstawie art. 177 traktatu EWG

z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym kwestii związanych

z prawem wspólnotowym podniesionych w trakcie postępowania,

a po drugie zarządził, tytułem środków tymczasowych, zawieszenie

stosowania części II ustawy oraz rozporządzeń z 1988 r.

w odniesieniu do skarżących.

12 W

dniu 13 marca 1989 r. Secretary of State for Transport wniósł

apelację od postanowienia Divisional Court w zakresie środków

tymczasowych. Wyrokiem z dnia 22 marca 1989 r. Court of

Appeal orzekł, że zgodnie z prawem krajowym sądy nie są

upoważnione, by zawiesić tymczasowo stosowanie ustawy, i uchylił

w związku z tym postanowienie Divisional Court.

13 House

of Lords, do której sprawa trafiła, wydała ww. wyrok z dnia

18 maja 1989 r. W wyroku tym stwierdziła po pierwsze, że

twierdzenia apelujących przed sądem krajowym w kwestii

niepowetowanej szkody, jaką poniosą w przypadku braku wnioskowanych

środków tymczasowych przy jednoczesnym uwzględnieniu ich żądań

głównych, są zasadne. Orzekła jednak, że zgodnie z prawem krajowym

sądy brytyjskie nie są upoważnione do zarządzania środków tymczasowych

w tego rodzaju sytuacji, jak w sprawie głównej. Konkretnie

stoi temu na przeszkodzie dawna zasada common law, zgodnie z którą

nie można stosować środków tymczasowych przeciwko Koronie, to znaczy

przeciwko władzy, w połączeniu z domniemaniem zgodności ustaw

krajowych z prawem wspólnotowym do czasu orzeczenia

w przedmiocie ich zgodności z tym prawem.

14 House

of Lords postawiła następnie kwestię, czy mimo obowiązywania tej zasady

prawa krajowego sądy brytyjskie mają prawo zarządzić środki tymczasowe

przeciwko Koronie na podstawie prawa wspólnotowego.

15 Uznawszy

więc, że w sprawie podniesiona została kwestia interpretacji prawa

wspólnotowego, House of Lords postanowiła, na podstawie art. 177

traktatu EWG, zawiesić postępowanie do czasu udzielenia przez Trybunał

odpowiedzi na następujące pytania prejudycjalne:

„1) Czy w sytuacji gdy

i) w postępowaniu wszczętym przed sądem krajowym jedna ze stron twierdzi, że

na podstawie prawa wspólnotowego przysługują jej określone uprawnienia

bezpośrednio skuteczne w prawie krajowym (dochodzone uprawnienia),

ii) zastosowanie

wyraźnego przepisu prawa krajowego automatycznie pozbawia tę stronę

dochodzonych uprawnień,

iii) występują

poważne argumenty zarówno za, jak przeciw istnieniu dochodzonych

uprawnień, a sąd krajowy zwrócił się z wnioskiem

o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie

art. 177 w kwestii istnienia dochodzonych uprawnień,

iv) w

prawie krajowym istnieje domniemanie, że wspomniany przepis tego prawa

jest zgodny z prawem wspólnotowym, chyba że stwierdzona zostanie

jego niezgodność i do czasu jej stwierdzenia,

v) sąd krajowy nie jest uprawniony do zarządzenia środków tymczasowej ochrony

dochodzonych uprawnień w postaci zawieszenia stosowania przepisu

prawa krajowego do czasu wydania orzeczenia w trybie

prejudycjalnym,

vi) jeżeli

w orzeczeniu wydanym w trybie prejudycjalnym stwierdzone

zostanie ostatecznie istnienie dochodzonych uprawnień, strona

korzystająca z nich poniesie prawdopodobnie niepowetowaną szkodę,

chyba że zarządzone zostaną środki ich tymczasowej ochrony,

prawo wspólnotowe

a) zobowiązuje sąd krajowy do przyznania tymczasowej ochrony dochodzonych uprawnień, lub

b) upoważnia sąd krajowy do przyznania tymczasowej ochrony dochodzonych uprawnień?

2) W przypadku przeczącej odpowiedzi na pytanie 1 lit. a)

i twierdzącej na pytanie 1 lit. b), jakimi kryteriami należy

się posłużyć w celu rozstrzygnięcia o zarządzeniu lub odmowie

zarządzenia wspomnianych wyżej tymczasowych środków ochrony dochodzonych

uprawnień?”.

16 Okoliczności

faktyczne sporu przed sądem krajowym, przebieg postępowania oraz uwagi

przedstawione Trybunałowi zostały w sposób bardziej szczegółowy

omówione w sprawozdaniu na rozprawę. Powyższe elementy sprawy

zostaną powtórzone poniżej jedynie w zakresie niezbędnym do

przedstawienia rozumowania Trybunału.

17 Z

akt sprawy, a w szczególności z wyroku odsyłającego oraz

omówionego powyżej przebiegu postępowania przed sądami krajowymi

rozpatrującymi dotychczas sprawę, wynika, że w drodze pytania

prejudycjalnego sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy

sądy krajowe rozstrzygające spory dotyczące prawa wspólnotowego

zobowiązane są nie zastosować normy prawa krajowego, jeżeli uznają, że

stanowi ona jedyną przeszkodę dla zarządzenia przez nie środków

tymczasowych.

18 W

celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy przypomnieć, iż

Trybunał orzekł w wyroku z dnia 9 marca 1978 r.

w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. str. 629, że normy prawa

wspólnotowego podlegające bezpośredniemu stosowaniu „winny wywierać

w całości właściwe im skutki prawne, w sposób jednolity we

wszystkich państwach członkowskich, od momentu wejścia w życie

i przez cały okres obowiązywania” (pkt 14) oraz że „zgodnie

z zasadą wyższości prawa wspólnotowego bezpośrednio stosowane

postanowienia traktatu oraz akty wydawane przez instytucje […] powodują

w stosunku do prawa krajowego państw członkowskich od chwili

wejścia w życie nieskuteczność z mocy prawa wszelkich

sprzecznych z nimi obowiązujących przepisów prawa krajowego”

(pkt 17).

19 Zgodnie

z orzecznictwem Trybunału zapewnienie podmiotom prawa ochrony

prawnej wynikającej z bezpośredniej skuteczności przepisów prawa

wspólnotowego jest na mocy zasady współpracy ustanowionej

w art. 5 traktatu zadaniem sądów krajowych (zob. ostatnio

wyroki z dnia 10 lipca 1980 r. w sprawach: 811/79

Ariete, Rec. str. 2545, i 826/79 Mireco, Rec. str. 2559).

20 Trybunał

orzekł również, że sprzeczne z wymogami wynikającymi z samej

natury prawa wspólnotowego byłyby wszelkie przepisy obowiązujące

w krajowym porządku prawnym oraz wszelka praktyka legislacyjna,

administracyjna lub sądowa, powodujące ograniczenie skuteczności tego

prawa poprzez odmowę przyznania sądowi, w którego kompetencji leży

jego zastosowanie, uprawnienia do uczynienia, w momencie stosowania

tego prawa, wszystkiego, co niezbędne do pominięcia krajowych przepisów

ustawowych stojących na przeszkodzie, nawet tymczasowo, pełnej

skuteczności prawa wspólnotowego (ww. wyrok w sprawie Simmenthal,

pkt 22 i 23).

21 Trzeba

też dodać, że skuteczność prawa wspólnotowego zostałaby ograniczona

także w przypadku, gdyby norma prawa krajowego mogła uniemożliwić

sądowi rozpatrującemu spór podlegający prawu wspólnotowemu zarządzenie

środków tymczasowych w celu zapewnienia w pełni skuteczności

przyszłego orzeczenia sądowego w przedmiocie istnienia dochodzonych

uprawnień wynikających z prawa wspólnotowego. Dlatego sąd, który

w takich okolicznościach zarządziłby środki tymczasowe, gdyby nie

stała temu na przeszkodzie norma prawa krajowego, zobowiązany jest nie

zastosować tej normy.

22 Wykładnię

tę potwierdza system ustanowiony w art. 177 traktatu EWG,

którego skuteczność zostałaby ograniczona, gdyby sąd krajowy, który

zawiesił postępowanie do czasu otrzymania odpowiedzi Trybunału na swoje

pytanie prejudycjalne, nie mógł zarządzić środków tymczasowych do czasu

wydania orzeczenia opartego na odpowiedzi Trybunału.

23 W

związku z powyższym trzeba na postawione pytanie odpowiedzieć, iż

prawo wspólnotowe należy interpretować w ten sposób, że sądy

krajowe rozstrzygające spory dotyczące prawa wspólnotowego zobowiązane

są nie zastosować normy prawa krajowego, jeżeli uznają, że stanowi ona

jedyną przeszkodę dla zarządzenia przez nie środków tymczasowych.

W przedmiocie kosztów

24 Koszty

poniesione przez rząd Zjednoczonego Królestwa i rząd irlandzki

oraz przez Komisję Wspólnot Europejskich, które przedstawiły Trybunałowi

uwagi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowań przed sądem

krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy

bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy

rozstrzygnięcie o kosztach.

Z powyższych względów

TRYBUNAŁ,

stanowiąc

w przedmiocie pytań skierowanych do niego przez House of Lords

wyrokiem z dnia 18 maja 1989 r., orzeka, co następuje:

Prawo

wspólnotowe należy interpretować w ten sposób, że sądy krajowe

rozstrzygające spory dotyczące prawa wspólnotowego zobowiązane są nie

zastosować normy prawa krajowego, jeżeli uznają, że stanowi ona jedyną

przeszkodę dla zarządzenia przez nie środków tymczasowych.

Due

Slynn Kakouris Schockweiler

Zuleeg

Mancini

Joliet

Moitinho de Almeida

Rodríguez Iglesias

Grévisse

Díez de Velasco

Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 19 czerwca 1990 r.

Sekretarz

Prezes

J.G. Giraud

O. Due

* Język postępowania: angielski.