z dnia 19 grudnia 2024 r. (*1)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 49 TFUE – Swoboda przedsiębiorczości – Artykuł 63 TFUE – Swobodny przepływ kapitału – Ustalenie właściwej swobody przepływu – Usługi na rynku wewnętrznym – Dyrektywa 2006/123/WE – Artykuł 15 – Wymogi dotyczące własności udziałów lub akcji w spółce – Udział inwestora o charakterze wyłącznie finansowym w kapitale spółki adwokackiej – Wykreślenie wpisu tej spółki do izby adwokackiej z powodu tego udziału – Ograniczenie swobody przedsiębiorczości i swobody przepływu kapitału – Uzasadnienie oparte na ochronie niezależności adwokatów i odbiorców usług prawnych – Konieczność – Proporcjonalność
W sprawie C‑295/23
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bayerischer Anwaltsgerichtshof (bawarski sąd dyscyplinarny dla adwokatów, Niemcy) postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 maja 2023 r., w postępowaniu:
Halmer Rechtsanwaltsgesellschaft UG
przeciwko
Rechtsanwaltskammer München,
przy udziale:
SIVE Beratung und Beteiligung GmbH,
Daniela Halmera
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes, F. Biltgen, K. Jürimäe, C. Lycourgos, I. Jarukaitis, M.L. Arastey Sahún, S. Rodin, D. Gratsias i M. Gavalec (sprawozdawca), prezesi izb, E. Regan, I. Ziemele, Z. Csehi i O. Spineanu-Matei, sędziowie,
rzecznik generalny: M. Campos Sánchez-Bordona,
sekretarz: N. Mundhenke, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 30 kwietnia 2024 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 4 lipca 2024 r.,
wydaje następujący
1Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 49 i art. 63 ust. 1 TFUE oraz art. 15 ust. 3 dyrektywy 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotyczącej usług na rynku wewnętrznym ( Dz.U. 2006, L 376, s. 36 ).
2Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy spółką Halmer Rechtsanwaltsgesellschaft UG (zwaną dalej „HR”) a Rechtsanwaltskammer München (izbą adwokacką w Monachium, Niemcy, zwaną dalej „izbą adwokacką w Monachium”) w przedmiocie decyzji tej izby o wykreśleniu HR z izby adwokackiej.
3Motywy 6, 33, 39, 40, 55, 56, 73 i 101 dyrektywy 2006/123 stanowią:
„(6)
Barier tych nie można usunąć wyłącznie w oparciu o bezpośrednie stosowanie art. 43 i 49 traktatu [49 i 56 TFUE], ponieważ z jednej strony podejmowanie działań w poszczególnych przypadkach w oparciu o procedurę naruszenia przepisów przez państwa członkowskie byłoby niesłychanie skomplikowane z punktu widzenia instytucji krajowych i wspólnotowych, w szczególności po rozszerzeniu Unii, a z drugiej strony zniesienie wielu barier wymaga uprzedniej koordynacji krajowych systemów prawnych, w tym ustanowienia współpracy administracyjnej. Parlament Europejski i Rada uznały, że wspólnotowy instrument legislacyjny umożliwia osiągnięcie rzeczywistego rynku wewnętrznego usług.
[…]
[…]
[…]
[…]
[…]
4Artykuł 1 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„Niniejsza dyrektywa ustanawia ogólne przepisy ułatwiające korzystanie ze swobody przedsiębiorczości przez usługodawców oraz swobodnego przepływu usług, zapewniając przy tym wysoki poziom jakości usług”.
5Artykuł 2 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje:
„Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do usług świadczonych przez usługodawców prowadzących przedsiębiorstwo w państwie członkowskim”.
6Artykuł 4 wspomnianej dyrektywy ma następującą treść:
„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:
[…]
[…]
[…]”.
7Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy 2006/123 przewiduje:
„Państwa członkowskie nie uzależniają możliwości podejmowania lub prowadzenia działalności usługowej od jakiegokolwiek systemu zezwoleń, chyba że spełnione są następujące warunki:
8Zgodnie z art. 11 ust. 4 owej dyrektywy:
„Niniejszy artykuł pozostaje bez uszczerbku dla możliwości wycofania przez państwa członkowskie zezwolenia, szczególnie w przypadkach, gdy warunki przyznania zezwolenia nie są już spełniane”.
9Artykuł 15 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Wymogi podlegające ocenie”, stanowi:
„1. Państwa członkowskie sprawdzają, czy ich systemy prawne przewidują którykolwiek z wymogów wymienionych w ust. 2 oraz zapewniają zgodność takich wymogów z warunkami określonymi w ust. 3. Państwa członkowskie dostosowują swoje przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne w taki sposób, by były one zgodne z tymi warunkami.
2Państwa członkowskie sprawdzają, czy w ramach ich systemu prawnego podejmowanie lub prowadzenie działalności usługowej jest uzależnione od spełnienia któregokolwiek z następujących niedyskryminacyjnych wymogów:
[…]
[…]
3Państwa członkowskie sprawdzają, czy wymogi określone w ust. 2 spełniają następujące warunki:
[…]
5W sprawozdaniu z wzajemnej oceny, o którym mowa w art. 39 ust. 1, państwa członkowskie określają:
[…].
6Od dnia 28 grudnia 2006 r. państwa członkowskie nie wprowadzają nowych wymogów tego rodzaju, które zostały wyszczególnione w ust. 2, chyba że wymóg taki spełnia warunki określone w ust. 3.
[…]”.
10Artykuł 25 tej dyrektywy, zatytułowany „Działalność wielodyscyplinarna”, stanowi w pkt 1 i 2:
„1. Państwa członkowskie zapewniają, że na usługodawców nie nakłada się wymogów, które zobowiązują ich do prowadzenia wyłącznie danej działalności lub które ograniczają prowadzenie różnych rodzajów działalności wspólnie lub uczestniczenie w nich.
Jednakże takim wymogom mogą podlegać następujący usługodawcy:
[…].
2W przypadku gdy wykonywanie działalności wielodyscyplinarnej przez usługodawców określonych w ust. 1 lit. a) i b) jest dozwolone, państwa członkowskie zapewniają, co następuje:
11Zgodnie z § 7 Bundesrechtsanwaltsordnung (federalnym rozporządzeniem o statusie adwokatów), w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 lipca 2022 r., mającym zastosowanie do okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym (zwanego dalej „wcześniejszym statutem adwokatów”), odmawia się wpisu do izby adwokackiej, jeżeli istnieją wątpliwości co do zdolności wykonywania przez wnioskodawcę działalności jako niezależny organ sądowy.
12Paragraf 59a ust. 1 i 2 tego statutu miał następujące brzmienie:
„1. Adwokaci mogą zawierać umowę spółki z członkami izby adwokackiej, rzecznikami patentowymi, doradcami podatkowymi, pełnomocnikami podatkowymi, biegłymi rewidentami (audytorami) i biegłymi rewidentami księgowymi w celu wspólnego wykonywania zawodu w ramach ich kompetencji zawodowych. […]
2Adwokaci mogą również wykonywać swój zawód wspólnie:
13Orzeczeniem z dnia 12 stycznia 2016 r. Bundesverfassungsgericht (federalny trybunał konstytucyjny, Niemcy) orzekł, że § 59a ust. 1 zdanie pierwsze wspomnianego statutu jest niezgodny z § 12 ust. 1 Grundgesetz (niemieckiej ustawy zasadniczej) w zakresie, w jakim zakazuje adwokatom zrzeszania się z lekarzami i farmaceutami w formie zawodowej spółki cywilnej w celu wykonywania ich zawodu.
14Paragraf 59c wcześniejszego statutu zezwalał na wykonywanie zawodu adwokata spółkom adwokackim działającym w formie spółek kapitałowych.
15Zgodnie z § 59d tego statutu należało oddalić wniosek o wpis do izby adwokackiej spółki adwokackiej niespełniającej wymogów wymienionych w § 59e wspomnianego statutu.
16Paragraf 59e tego statutu stanowił:
„1. Jedynie adwokaci i przedstawiciele zawodów, o których mowa w § 59a ust. 1 zdanie pierwsze i § 59a ust. 2, mogą być wspólnikami spółki adwokackiej. Muszą oni wykonywać działalność zawodową w ramach spółki adwokackiej. Paragraf 59a ust. 1 zdania 3 i 4 oraz § 172a stosuje się odpowiednio.
2Adwokaci muszą posiadać większość udziałów i praw głosu w spółce. W zakresie, w jakim wspólnicy nie są uprawnieni do wykonywania jednego z zawodów, o których mowa w ust. 1 zdanie pierwsze, nie przysługuje im prawo głosu.
3Udziałów w spółce adwokackiej nie można posiadać w imieniu osób trzecich, a osoby trzecie nie mogą uczestniczyć w zyskach spółki adwokackiej.
4Wspólnicy mogą udzielić pełnomocnictwa do wykonywania przysługujących wspólnikom praw jedynie tym wspólnikom, którzy mają prawo głosu i wykonują ten sam zawód lub są adwokatami”.
17W celu zagwarantowania niezależności zarządzania spółką adwokacką § 59f wcześniejszego statutu adwokatów stanowił, co następuje:
„1. Spółka adwokacka musi być zarządzana przez adwokatów w sposób odpowiedzialny. Osobami zarządzającymi muszą być w większości adwokaci.
2Osobami zarządzającymi mogą być wyłącznie osoby uprawnione do wykonywania zawodu, o którym mowa w § 59e ust. 1 zdanie pierwsze.
3Ustęp 1 zdanie drugie i ust. 2 stosuje się odpowiednio do prokurentów i pełnomocników w całym przedsiębiorstwie.
4Należy zagwarantować niezależność adwokatów, którzy są osobami zarządzającymi lub przedstawicielami zgodnie z ust. 3, przy wykonywaniu ich zawodu adwokata. Wywieranie wpływu przez wspólników, w szczególności poprzez polecenia lub stosunki umowne, jest zakazane”.
18Paragraf 59h ust. 3 tego statutu stanowił:
„Wykreśla się wpis do izby adwokatów, jeżeli spółka adwokacka nie spełnia już warunków określonych w §§ 59c, 59e, 59f, 59i i 59j, chyba że spółka adwokacka dostosuje się do prawa w rozsądnym terminie wyznaczonym przez izbę adwokacką. […]”.
19Gesetz zur Neuregelung des Berufsrechts der anwaltlichen und steuerberatenden Berufsausübungsgesellschaften sowie zur Änderung weiterer Vorschriften im Bereich der rechtsberatenden Berufe (ustawa dotycząca nowego uregulowania spółek służących wykonywaniu wolnych zwodów adwokata i doradcy podatkowego oraz o zmianie innych przepisów w dziedzinie zawodów doradztwa prawnego) z dnia 7 lipca 2021 r. (BGBl. 2021 I, s. 2363), zmieniła z dniem 1 sierpnia 2022 r. federalne rozporządzenie o statusie adwokatów.
20Zgodnie z § 59c w ten sposób zmienionego rozporządzenia (zwanego dalej „nowym statutem adwokatów”), zatytułowanym „Spółki służące wykonywaniu wolnych zawodów z przedstawicielami innych zawodów”:
„1. Adwokaci mają również prawo zrzeszania się w celu wspólnego wykonywania zawodu w formie spółek służących wykonywaniu wolnego zawodu na podstawie § 59b,
Zrzeszenie w rozumieniu pkt 4 zdanie pierwsze może w szczególności zostać wykluczone, jeżeli inna osoba przedstawi powód, który w przypadku adwokata prowadziłby do odmowy wpisu do izby adwokackiej zgodnie z § 7.
2Przedmiotem działalności spółki służącej wykonywaniu wolnego zawodu, o której mowa w ust. 1, jest doradztwo i reprezentacja w sprawach prawnych. Ponadto możliwe jest wykonywanie zawodu innego niż zawód adwokata. Paragrafy 59d–59q mają zastosowanie wyłącznie do spółek służących wykonywaniu wolnego zawodu, które mają na celu wykonywanie zawodu adwokata”.
21Zgodnie z § 203 ust. 1 pkt 3 Strafgesetzbuch (kodeksu karnego) adwokat jest zobowiązany do zachowania tajemnicy zawodowej w kontekście czynów znanych mu w związku ze swoją działalnością zawodową. Jednakże zgodnie z ust. 3 tego paragrafu może on ujawniać tajemnice zawodowe osobom, z którymi współpracuje zawodowo lub w ramach służby publicznej, o ile jest to konieczne dla działalności tych osób.
22Paragraf 37 ust. 1 Gesetz betreffend die Gesellschaften mit beschränkter Haftung (ustawy o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością) stanowi:
„Członkowie zarządu są zobowiązani wobec spółki do przestrzegania ograniczeń ich uprawnienia do reprezentacji określonych w statucie lub, z zastrzeżeniem odmiennych postanowień statutu, w decyzjach wspólników”.
23Z § 46 pkt 5 i 7 tej ustawy wynika, że zgromadzenie wspólników rozstrzyga o powołaniu i odwoływaniu członków zarządu oraz prokurentów. Ten sam § 46 przewiduje w pkt 6, że wspólnicy podejmują decyzje w sprawie środków kontroli i nadzoru nad zarządem.
24Zgodnie z § 51a wspomnianej ustawy:
„1. Członkowie zarządu są zobowiązani do niezwłocznego dostarczenia każdemu wspólnikowi, który wystąpi z takim wnioskiem, informacji o sprawach spółki oraz do umożliwienia mu wglądu do ksiąg rachunkowych i innych dokumentów.
2Członkowie zarządu mogą odmówić udzielenia informacji i konsultacji, jeżeli istnieje obawa, że wspólnik wykorzystuje je do celów innych niż spółka i w ten sposób wyrządza znaczną szkodę spółce lub przedsiębiorstwu powiązanemu. Odmowa udzielenia informacji lub konsultacji wymaga decyzji wspólników.
3Nie można odstąpić od tych przepisów w statucie spółki”.
25HR jest spółką adwokacką z siedzibą w Höhenmoos (Niemcy), utworzoną w formie Unternehmergesellschaft (UG), czyli spółki kapitałowej podlegającej ustawie o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością, której minimalny kapitał zakładowy jest jednakże niższy niż kwota 25000 EUR zwykle przewidziana dla tego rodzaju spółek. Początkowo jej jedynym wspólnikiem i członkiem zarządu był Daniel Halmer, który wykonywał zawód adwokata.
26HR, która została utworzona na mocy umowy z dnia 30 stycznia 2020 r., została wpisana do rejestru handlowego Amtsgericht Traunstein (sądu rejonowego w Traunstein, Niemcy) w dniu 16 lipca 2020 r., a w dniu 6 sierpnia 2020 r. – do izby adwokackiej w Monachium postanowieniem z dnia 28 lipca 2020 r.
27Na podstawie umowy zbycia z dnia 31 marca 2021 r. D. Halmer przeniósł 51ze 100 udziałów w HR na rzecz spółki SIVE Beratung und Beteiligung GmbH (zwanej dalej „SIVE”), będącej spółką z ograniczoną odpowiedzialnością prawa austriackiego.
28Statut HR został zatem zmieniony, aby umożliwić zbycie udziałów na rzecz spółki kapitałowej niewpisanej do izby adwokackiej, zastrzegając jednocześnie zarządzanie HR wyłącznie na rzecz adwokatów wpisanych do izby adwokackiej w celu zagwarantowania jej niezależności. Po zmianie właściwe postanowienia tego statutu zawierały następujące sformułowania:
„Artykuł 2 – Przedmiot działalności spółki
1Przedmiotem działalności spółki jest prowadzenie spraw prawnych osób trzecich, w tym udzielanie porad prawnych, poprzez przyjmowanie zleceń prawnych, które wykonują wyłącznie adwokaci wpisani do izby adwokackiej i przydzieleni do obsługi spółki, niezależnie, nie podlegając poleceniom i na własną odpowiedzialność, zgodnie z przepisami regulującymi wykonywanie ich zawodu. Spółka tworzy w tym celu niezbędne warunki w zakresie personelu, wyposażenia i pomieszczeń oraz dokonuje związanych z tym transakcji; zawiera ona w szczególności umowy ubezpieczenia cywilnej odpowiedzialności zawodowej przewidziane w przepisach regulujących zawód adwokata.
2Spółka nie może naruszać obowiązujących wymogów i zakazów [statutu adwokatów] oraz innych przepisów regulujących zawód adwokata. W szczególności nie może ona ograniczać swobody wykonywania zawodu przez pracujących dla niej adwokatów. Spółka jest uprawniona do reklamowania się wyłącznie w granicach określonych w przepisach regulujących zawód adwokata. Spółka nie może prowadzić działalności handlowej, bankowej ani żadnej innej działalności o charakterze przemysłowym.
[…]
Artykuł 8 – Przeniesienie udziałów spółki
Zbycie udziałów i części udziałów jest ważne wyłącznie za pisemną zgodą zgromadzenia wspólników. Decyzja wspólników wymaga większości 75 % głosów z prawem głosu.
1Sprawy spółki są prowadzone w sposób odpowiedzialny wyłącznie przez adwokatów, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, zasadami wykonywania zawodu i niniejszym statutem. Spółka ma co najmniej jednego członka zarządu. Spółka posiada w swojej siedzibie kancelarię, w której na swoją odpowiedzialność pracuje co najmniej jeden prawnik zarządzający, dla którego kancelaria stanowi centrum jego działalności.
2Jeżeli wyznaczono tylko jednego członka zarządu, on sam reprezentuje spółkę. W przypadku powołania kilku członków zarządu spółka jest reprezentowana przez dwóch członków zarządu łącznie lub przez członka zarządu razem z prokurentem.
[…]
4Członkowie zarządu wykonują zawód adwokata w sposób niezależny i na własną odpowiedzialność. W związku z tym zakazuje się wywierania wpływu przez wspólników, zgromadzenie wspólników lub innych członków zarządu na wykonywanie zawodu członków zarządu, na przykład poprzez instrukcje, powiązania umowne lub groźby, lub wyrządzenie szkody (np. odwołanie […] lub środki w rozumieniu § 46 pkt 6 ustawy o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością). Dotyczy to w szczególności konkretnej akceptacji, odmowy i zarządzania mandatem spółki. Ponadto wspólnikom, zgromadzeniu wspólników lub innym członkom zarządu nie wolno uniemożliwiać członkom zarządu wykonywania w dowolnym momencie zawodu adwokata zgodnie z ich obowiązkami zawodowymi (w szczególności na podstawie statutu adwokatów i kodeksu etyki zawodowej adwokatów). Odwołanie członka zarządu wymaga, z wyjątkiem odwołania z poważnego powodu, jednomyślnej decyzji wspólników. Wspólnicy zobowiązują się – nawet jeśli sami nie są wpisani do izby adwokackiej – zawsze działać w ramach wykonywania swoich praw wspólników w taki sposób, aby ich własne zachowanie, jak również zachowanie spółki, które z niego wynika, było zgodne z przepisami dotyczącymi zawodu adwokata (w szczególności statutu adwokatów i kodeksu etyki zawodowej adwokatów). Członkowie zarządu doradzają wspólnikom w kwestiach wynikających z przepisów regulujących zawód adwokata.
5Jedynie adwokaci mogą być powoływani na pełnomocników i przedstawicieli spółki. Ustęp 4 stosuje się odpowiednio do prokurentów i przedstawicieli; nie ma to wpływu na uprawnienia do wydawania instrukcji, które członkowie zarządu wywodzą ze stosunku pracy lub z mandatu wobec prokurenta lub przedstawiciela spółki.
[…]
1Decyzje wspólników podejmowane są zwykłą większością głosów, chyba że ustawa lub niniejszy statut przewidują inną większość głosów. Każdy udział spółki daje prawo do jednego głosu. Decyzje sprzeczne z art. 9 ust. 4 lub 5 są niedopuszczalne.
[…]
Artykuł 13 – Wykonywanie prawa do informacji i konsultacji w rozumieniu § 51a ustawy o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością
Członkowie zarządu, prokurenci i przedstawiciele spółki są zobowiązani do przestrzegania obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej adwokata w miarę możliwości również w stosunku do zgromadzenia wspólników i każdego wspólnika, z którym nie współpracują zawodowo i który sam nie podlega obowiązkowi zachowania tajemnicy zawodowej pod sankcją karną. W zakresie, w jakim wspólnik wnosi o zapoznanie się z dokumentami lub o uzyskanie informacji na temat faktów objętych tajemnicą zawodową adwokata, musi być reprezentowany przez osobę podlegającą obowiązkowi zachowania tajemnicy zawodowej (np. adwokata, doradcę podatkowego, biegłego rewidenta), w tym również, jeżeli dokumenty te i informacje dotyczą jego osoby. W odniesieniu do wglądu do informacji lub informacji dotyczących faktów objętych tajemnicą zawodową adwokata, sami wspólnicy są bezpośrednio i natychmiastowo związani tajemnicą zawodową na podstawie niniejszego statutu spółki, zgodnie z § 203 ust. 4 zdanie drugie pkt 1 kodeksu karnego. W każdym przypadku, zanim wspólnik będzie mógł sam bezpośrednio zapoznać się z faktami podlegającymi obowiązkowi zachowania tajemnicy zawodowej adwokata w drodze konsultacji lub uzyskania informacji, musi on sam poddać się obowiązkowi zachowania tajemnicy zawodowej wobec właściwego członka zarządu zgodnie z § 203 ust. 4 zdanie drugie pkt 1 kodeksu karnego. W drodze odstępstwa od § 51a ust. 2 zdanie drugie ustawy o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością odmowa udzielenia informacji lub konsultacji nie wymaga decyzji wspólników.
[…]
1Decyzje dotyczące zmian w niniejszym statucie i rozwiązania spółki są ważne tylko wtedy, gdy zostaną podjęte większością 75 % głosów oddanych na prawidłowo zwołanym zgromadzeniu wspólników z zachowaniem quorum. Zmiany art. 9 ust. 4 i 5 oraz art. 13 niniejszego statutu wymagają jednomyślności.
2Każdą zmianę statutu, wspólników lub osoby uprawnionej do reprezentowania, każdą decyzję dotyczącą prawa do indywidualnej reprezentacji członków zarządu oraz o utworzeniu lub rozwiązaniu oddziału należy niezwłocznie zgłosić właściwej izbie adwokackiej wraz ze stosownymi dokumentami”.
29Zmiana statutu HR i zbycie udziałów w tej spółce zostały wpisane do rejestru handlowego Amtsgericht Traunstein (sądu rejonowego w Traunstein) w dniu 6 kwietnia 2021 r.
30Pismami z dni 9 kwietnia 2021 r. i 9 maja 2021 r. HR poinformował izbę adwokacką w Monachium o zmianie statutu i sprzedaży 51 ze swoich 100 udziałów na rzecz SIVE.
31Pismem z dnia 19 maja 2021 r. izba adwokacka w Monachium poinformowała HR, że zbycie udziałów na rzecz SIVE jest zakazane na mocy §§ 59a i 59e wcześniejszego statutu adwokatów i że w związku z tym wpis HR do izby adwokackiej zostanie wykreślony w przypadku utrzymania tego zbycia.
32Pismem z dnia 26 maja 2021 r. HR poinformował izbę adwokacką w Monachium o utrzymaniu tego zbycia.
33Decyzją z dnia 9 listopada 2021 r., doręczoną HR w dniu 11 listopada 2021 r., izba adwokacka w Monachium dokonała wykreślenia tej spółki z rejestru na podstawie § 59e ust. 1 zdanie pierwsze w związku z § 59h ust. 3 zdanie pierwsze wcześniejszego statutu adwokatów zasadniczo z tego powodu, że jedynie adwokaci i przedstawiciele zawodów, o których mowa w § 59a ust. 1 zdanie pierwsze i w § 59a ust. 2 tego statutu, a także lekarze i farmaceuci mogą być wspólnikami spółki adwokackiej. Zdaniem izby adwokackiej w Monachium przepisy wcześniejszego statutu adwokatów, które ta izba była zobowiązana stosować bez żadnego zakresu uznania, nie naruszają ani art. 49 i 63 TFUE, ani art. 15 dyrektywy 2006/123, ponieważ art. 25 ust. 1 akapit drugi lit. a) tej dyrektywy zezwala na równoważne ograniczenia w odniesieniu do zawodów regulowanych.
34W dniu 26 listopada 2021 r. HR zaskarżył decyzję o wykreśleniu wydaną przez izbę adwokacką w Monachium do Bayerischer Anwaltsgerichtshof (bawarskiego sądu dyscyplinarnego dla adwokatów, Niemcy), który jest sądem odsyłającym. Na poparcie skargi HR podnosi, że § 59e ust. 1 zdanie pierwsze i § 59h ust. 3 zdanie pierwsze wcześniejszego statutu adwokatów naruszają w szczególności prawo do swobodnego przepływu kapitału zagwarantowane w art. 63 ust. 1 TFUE, a także prawa, które spółka ta wywodzi z art. 15 dyrektywy 2006/123. Decyzja ta narusza również zagwarantowane w art. 49 i 54 TFUE prawo SIVE do swobody przedsiębiorczości.
35Sąd odsyłający podkreśla, że nabycie udziałów w osobie prawnej prawa prywatnego jest objęte zagwarantowaną w art. 63 TFUE swobodą przepływu kapitału. Natomiast swoboda przedsiębiorczości i swoboda świadczenia usług powinny mieć pierwszeństwo w przypadku, gdy nabywca zamierza poprzez tę transakcję wywierać wpływ na przedsiębiorstwo, co można ustalić w szczególności na podstawie wielkości nabytych udziałów i struktury umowy spółki.
36Sąd ten wskazuje, że w niniejszym przypadku 51 z 100 udziałów w HR zostało zbytych na rzecz SIVE, co pozwoliło tej ostatniej uzyskać większościowy udział w kapitale HR. Niemniej jednak statut HR jest zgodny z § 59f ust. 4 wcześniejszego statutu adwokatów, który wymaga zagwarantowania niezależności adwokatów, którzy jako członkowie zarządu lub na podstawie statutu są uprawnieni do działania w imieniu spółki, przy wykonywaniu zawodu adwokata. Statut ten zawiera bowiem szereg postanowień mogących zapewnić tę niezależność w szczególności w odniesieniu do odwoływania członków zarządu, uprawnień zgromadzenia wspólników i niedopuszczalności uchwał niezgodnych z tymi postanowieniami.
37W tym kontekście sąd odsyłający ma w pierwszej kolejności wątpliwości co do zgodności § 59a i §§59e–59h wcześniejszego statutu adwokatów z art. 63 TFUE.
38Zdaniem tego sądu, po pierwsze, § 59e ust. 1 zdanie pierwsze tego statutu ogranicza krąg potencjalnych wspólników spółek adwokackich do adwokatów i przedstawicieli niektórych wolnych zawodów wymienionych w § 59a ust. 1 zdanie pierwsze i ust. 2 wspomnianego statutu. Po drugie, § 59e ust. 1 zdanie drugie tego statutu nakłada na wspólników obowiązek wykonywania działalności zawodowej w ramach spółki adwokackiej. Po trzecie, zgodnie z § 59e ust. 2 zdanie pierwsze wcześniejszego statutu adwokatów, w przypadku gdy osoby wykonujące wolne zawody, inne niż adwokaci, posiadają część kapitału zakładowego spółki adwokackiej, większość udziałów i praw głosu powinna należeć do adwokatów. Po czwarte, zgodnie z § 59e ust. 2 zdanie drugie tego statutu wspólnicy, którzy nie są uprawnieni do wykonywania zawodu adwokata lub innego wolnego zawodu, o których mowa w § 59a ust. 1 zdanie pierwsze i § 59a ust. 2 tego statutu, nie mają prawa głosu.
39Wspomniany sąd ma wątpliwości, czy przepisy te, które jego zdaniem naruszają swobodny przepływ kapitału, mogą być uzasadnione na podstawie art. 65 ust. 2 TFUE, który zezwala na stosowanie przepisów państw członkowskich mających na celu utrzymanie porządku i bezpieczeństwa publicznego. Ograniczenia przewidziane w §§ 59a, 59e i 59h wcześniejszego statutu adwokatów mogą nie być konieczne dla zapewnienia niezależności adwokata, ponieważ § 59f ust. 4 tego statutu zakazuje wspólnikom wywierania wpływu na działalność w zakresie doradztwa prawnego adwokata, w tym w odniesieniu do przyjęcia lub odmowy przyjęcia pełnomocnictwa, a niezależność zarządu może zostać zagwarantowana przez statut spółki, tak jak to ma miejsce w przypadku HR. Ponadto izby adwokackie mogą nie tylko uzależnić dopuszczenie danej spółki adwokackiej od istnienia odpowiednich postanowień w statucie spółki, ale także, zgodnie z § 59h wcześniejszego statutu adwokatów, mogą odwołać to dopuszczenie w przypadku późniejszej zmiany wspomnianego statutu, która ograniczałaby lub znosiłaby ochronę niezależności działalności adwokata.
40Nawet przy założeniu, że zakaz udziału osób trzecich zainteresowanych wyłącznie osiągnięciem zysków jest odpowiednim środkiem dla zapobiegania wpływowi inwestorów o charakterze wyłącznie finansowym na działalność operacyjną spółki adwokackiej, sąd odsyłający ma wątpliwości co do niezbędnego charakteru tego zakazu, ponieważ z jego punktu widzenia przepisy krajowe i umowa spółki pozwalają uniknąć wpływu wspólników na działalność adwokata spółki. Do inwestora o charakterze wyłącznie finansowym należy zatem podjęcie decyzji, czy zamierza on nabyć udział w takiej spółce, mimo że w takim przypadku odmawia się mu wpływu na zarządzanie tą spółką.
41Sąd odsyłający zastanawia się również nad kwestią, czy wymogi wynikające z §§ 59a, 59e i 59h wcześniejszego statutu adwokatów stanowią spójne i systematyczne ograniczenie swobodnego przepływu kapitału w celu ochrony niezależności działalności adwokata i prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Podkreśla on w tym względzie, że o ile ograniczenie kręgu wspólników może uniemożliwić osobom trzecim niespełniającym tych wymogów wywieranie wpływu w charakterze wspólników na spółkę adwokacką, o tyle wspólnicy spełniający wymogi przewidziane w § 59e wcześniejszego statutu adwokatów mogą jednak w ten sam sposób wpływać na zarządzanie spółką adwokacką. Ani ten paragraf, ani § 59a tego statutu nie zawierają bowiem wymogów ilościowych dotyczących obowiązku współpracy wspólników. Jest zatem możliwe, że poprzez swój udział wspólnik, nawet jeśli byłby prawnikiem, będzie przede wszystkim realizował interesy finansowe i będzie uczestniczył w sposób marginalny w realizacji celów spółki.
42Sąd odsyłający wskazuje ponadto, że nowy statut adwokatów, który wszedł w życie w dniu 1 sierpnia 2022 r., złagodził warunki zrzeszania się w ramach spółki adwokackiej. Usługi doradztwa prawnego mogłyby być bowiem świadczone przez spółki wykonujące wolny zawód w rozumieniu § 59c tego nowego statutu, w których mogą odtąd uczestniczyć, poza osobami wykonującymi wolny zawód, które posiadały już to prawo na podstawie § 59a wcześniejszego statutu adwokatów, również i inne osoby wykonujące zawody wymienione w § 1 ust. 2 ustawy o zawodowych spółkach cywilnych a mianowicie inżynierowie, architekci, chemicy handlowi, piloci, dziennikarze, artyści czy też pisarze. Krąg osób mogących uczestniczyć w spółce wykonującej wolny zawód jest zatem od tej chwili bardzo niejednorodny.
43Wreszcie sąd odsyłający uważa, że o ile zaufanie do tajemnicy zawodowej adwokata powinno być chronione poprzez nałożenie obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej na wszystkich członków organów spółki adwokackiej, a nie tylko na adwokata, który działa w tej spółce, o tyle jednak można wątpić, czy zakaz udziału osób trzecich ma na celu uniknięcie uzyskania przez nie informacji lub dokumentów objętych tajemnicą. W tym względzie art. 13 statutu HR przewiduje bardzo rygorystyczne zasady, w tym znaczeniu, że prawo wspólników do informacji jest również ograniczone, a tajemnica zawodowa adwokata została nałożona również na nich. Jeżeli chodzi o jeden z podstawowych obowiązków zawodowych adwokata, którego przestrzeganie zostało obwarowane sankcją karną, izba adwokacka mogła już, na podstawie §§ 59c i 59e wcześniejszego statutu adwokatów, zweryfikować statut spółki adwokackiej w celu skontrolowania, czy wymogi w zakresie tajemnicy zawodowej adwokata były w nim wystarczająco przestrzegane. Ponadto §§ 59d i 59e nowego statutu adwokatów nakładają na izbę adwokacką obowiązek przeprowadzenia takiej weryfikacji.
44W drugiej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że w zakresie, w jakim HR świadczy usługi w rozumieniu art. 4 pkt 1 dyrektywy 2006/123, spółka ta może powołać się na okoliczność, iż ograniczenia przewidziane w §§ 59a, 59e i 59h wcześniejszego statutu adwokatów nie są uzasadnione w świetle art. 15 ust. 2 lit. c) i art. 15 ust. 3 lit. c) tej dyrektywy. Dyrektywa ta pozwala wprawdzie na ustanowienie ograniczeń gwarantujących niezależność doradztwa prawnego i prawidłowe sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, z zastrzeżeniem jednak, że będą one proporcjonalne. Tymczasem istnieją poważne wątpliwości co do proporcjonalnego charakteru ograniczeń przewidzianych w §§ 59a i 59e wcześniejszego statutu adwokatów w odniesieniu do nabywania udziałów w spółce adwokackiej. W rzeczywistości bowiem niezależność działalności adwokata, prawidłowe sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, obowiązek zachowania poufności przez adwokata, a tym samym zaufanie do wymiaru sprawiedliwości byłyby wystarczająco zagwarantowane poprzez ograniczenie praw wspólników przewidziane w § 59f wcześniejszego statutu adwokatów, a także w statucie HR. Udział wspólników, którzy w pierwszej kolejności wnoszą kapitał, nie pozwala na zidentyfikowanie ryzyka większego niż ryzyko związane z udziałem osób, które mogą być wspólnikami spółki wykonującej wolny zawód na mocy nowego statutu adwokatów.
45W trzeciej kolejności, gdyby należało uznać, że SIVE dąży do wywierania dominującego wpływu na działalność HR, trzeba byłoby stwierdzić, poza naruszeniem dyrektywy 2006/123, także naruszenie przysługującego SIVE prawa do swobody przedsiębiorczości w rozumieniu art. 49 TFUE.
46W tych okolicznościach Bayerischer Anwaltsgerichtshof (bawarski sąd dyscyplinarny dla adwokatów) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)
Czy przewidziany przez prawo państwa członkowskiego obowiązek wykreślenia z izby adwokackiej spółki adwokackiej stanowi niedopuszczalne ograniczenie swobodnego przepływu kapitału przewidzianego w art. 63 ust. 1 TFUE, gdy:
47W treści pytań pierwszego, trzeciego i czwartego, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający odnosi się do przepisów krajowych, które przewidują wykreślenie z izby adwokackiej spółki adwokackiej, w przypadku gdy udział w tej spółce zostaje przeniesiony na osobę, której przepisy te nie pozwalają na stanie się wspólnikiem w tego rodzaju spółce, jeżeli wspólnik nie prowadzi działalności zawodowej w spółce adwokackiej lub jeżeli wspólnicy, którzy są adwokatami, nie posiadają już większości udziałów lub większości praw głosu. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że wspomniane przepisy mają w rzeczywistości na celu zapobieżenie wpływowi na działalność operacyjną spółki adwokackiej inwestorów o charakterze wyłącznie finansowym, którzy nie mają zamiaru wykonywać działalności zawodowej w tej spółce.
48W celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi należy stwierdzić, że poprzez te pytania sąd ten dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 49 i art. 63 ust. 1 TFUE oraz art. 15 ust. 2 lit. c) i art. 15 ust. 3 dyrektywy 2006/123 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które pod rygorem wykreślenia z izby adwokackiej danej spółki adwokackiej zakazują przeniesienia udziałów w tej spółce na inwestora o charakterze wyłącznie finansowym, który nie ma zamiaru wykonywać we wspomnianej spółce działalności zawodowej, o której mowa w tych przepisach.
49Pomimo że w pytaniu trzecim sąd odsyłający odnosi się również do swobody świadczenia usług, z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, nie wynika jednak, że SIVE zamierza powołać się na tę swobodę w celu świadczenia usług prawnych w Niemczech. Swoboda ta nie ma zatem znaczenia dla sprawy w postępowaniu głównym.
50W zakresie, w jakim sąd odsyłający odnosi się zarówno do swobody przedsiębiorczości, jak i do swobody przepływu kapitału, należy na wstępie ustalić, jaka swoboda podstawowa ma zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, co zakłada uwzględnienie przedmiotu przepisów krajowych będących przedmiotem postępowania głównego oraz, w razie potrzeby, okoliczności faktycznych niniejszej sprawy. (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 listopada 2012 r., Test Claimants in the FII Group Litigation, C‑35/11 , EU:C:2012:707 , pkt 90 , 93 , 94 ; a także z dnia 24 lutego 2022 r., Viva Telecom Bulgaria, C‑257/20 , EU:C:2022:125 , pkt 78 , 82 , 83 ).
51W tym względzie do zakresu stosowania swobody przedsiębiorczości należy uregulowanie krajowe, które ma być stosowane jedynie do udziałów pozwalających na wywieranie niewątpliwego wpływu na decyzje spółki i na określanie jej działalności. Z kolei przepisy krajowe, które mają być stosowane do udziałów nabytych jedynie w celu dokonania inwestycji kapitałowej bez zamiaru uczestniczenia w zarządzaniu przedsiębiorstwem lub sprawowania nad nim kontroli, należy badać wyłącznie w świetle swobodnego przepływu kapitału (wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Viva Telecom Bulgaria, C‑257/20 , EU:C:2022:125 , pkt 79 , 80 i przytoczone tam orzecznictwo).
52Wynika z tego, że przepisy krajowe, których zastosowanie nie jest ograniczone tylko do udziałów kapitałowych pozwalających na wywieranie niewątpliwego wpływu na decyzje spółki i na określanie jej działalności, lecz które mają zastosowanie niezależnie od wielkości udziału akcjonariusza w kapitale zakładowym spółki, mogą być objęte zarówno swobodą przedsiębiorczości, jak i swobodą przepływu kapitału (zob. podobnie wyroki: z dnia 24 maja 2007 r., Holböck, C‑157/05 , EU:C:2007:297 , pkt 23 , 24 ; a także z dnia 21 października 2010 r., Idryma Typou, C‑81/09 , EU:C:2010:622 , pkt 49 ).
53Niemniej jednak co do zasady Trybunał bada rozpatrywany przepis jedynie w świetle jednej z tych dwóch swobód, jeżeli okaże się, że w okolicznościach sporu w postępowaniu głównym jedna z nich jest całkowicie drugorzędna względem drugiej i może być z nią połączona (wyroki: z dnia 3 października 2006 r., Fidium Finanz, C‑452/04 , EU:C:2006:631 , pkt 34 ; z dnia 17 września 2009 r., Glaxo Wellcome, C‑182/08 , EU:C:2009:559 , pkt 37 ).
54W niniejszej sprawie uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym ma w szczególności na celu uniemożliwienie przejęcia każdego udziału, niezależnie od jego znaczenia, w spółce adwokackiej przez osoby, które nie są ani adwokatami, ani przedstawicielami jednego z zawodów, o których mowa w § 59a ust. 1 zdanie pierwsze i § 59a ust. 2 wcześniejszego statutu adwokatów.
55Ponadto SIVE rzeczywiście nabyła 51 % kapitału zakładowego HR. Otóż materialnym zakresem zastosowania swobody przedsiębiorczości objęte są przepisy krajowe znajdujące zastosowanie do posiadania przez spółkę państwa członkowskiego udziału w kapitale zakładowym spółki mającej siedzibę w innym państwie członkowskim, pozwalającego jej wywierać niewątpliwy wpływ na decyzje tej spółki i decydować o jej działalności (zob. podobnie wyrok z dnia 17 września 2009 r., Glaxo Wellcome, C‑182/08 , EU:C:2009:559 , pkt 47 ), co ma miejsce w przypadku posiadania większości jej kapitału (zob. podobnie postanowienie z dnia 10 maja 2007 r., Lasertec, C‑492/04 , EU:C:2007:273 , pkt 23 ; a także wyrok z dnia 21 grudnia 2016 r., AGET Iraklis, C‑201/15 , EU:C:2016:972 , pkt 46 , 47 ).
56Statut HR został jednak zmieniony w celu pozbawienia SIVE możliwości wywierania wpływu, do czego byłaby uprawniona na podstawie kryterium kapitałowego. Jak wynika z akt sprawy znajdujących się w posiadaniu Trybunału, taka zmiana może oznaczać, że nabycie przez SIVE udziałów w spółce HR nastąpiło wyłącznie w celu zapewnienia tej ostatniej kapitału umożliwiającego HR sfinansowanie rozwoju innowacyjnego modelu prawnego opartego na nowych technologiach.
57W związku z tym sprawa w postępowaniu głównym dotyczy zarówno swobody przedsiębiorczości, jak i swobodnego przepływu kapitału, przy czym żadna z tych swobód nie może być uznana za drugorzędną w stosunku do drugiej.
58Jeżeli chodzi w pierwszej kolejności o swobodę przedsiębiorczości, to z motywu 6 dyrektywy 2006/123 wynika, że przeszkód w swobodzie przedsiębiorczości nie można usunąć wyłącznie w oparciu o bezpośrednie stosowanie art. 49 TFUE z uwagi, w szczególności, na skrajną złożoność rozpatrywania przypadek po przypadku wspomnianych przeszkód. Z powyższego wynika, że w przypadku gdy ograniczenie swobody przedsiębiorczości jest objęte zakresem stosowania tej dyrektywy, nie ma konieczności badania go również w świetle art. 49 TFUE (wyrok z dnia 26 czerwca 2019 r., Komisja/Grecja, C‑729/17 , EU:C:2019:534 , pkt 53 , 54 ).
59Tymczasem, po pierwsze, jak stanowi motyw 33 dyrektywy 2006/123, usługi doradztwa prawnego, które obejmują usługi prawne świadczone przez adwokatów, są objęte przedmiotowym zakresem stosowania tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 13 stycznia 2022 r., Minister Sprawiedliwości, C‑55/20 ; EU:C:2022:6 , pkt 88 ).
60Po drugie, rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe, a w szczególności ograniczenie kręgu osób zdolnych do bycia wspólnikiem oraz wymóg aktywnej współpracy w ramach spółki, przewidziane w § 59e ust. 1 zdania pierwsze i drugie wcześniejszego statutu adwokatów, odpowiada „wymogom” w rozumieniu art. 4 pkt 7 wspomnianej dyrektywy, które dotyczą zasadniczo posiadania kapitału spółki i są zatem objęte art. 15 ust. 2 lit. c) tej dyrektywy.
61W tym względzie art. 15 ust. 1 dyrektywy 2006/123 stanowi, że państwa członkowskie muszą zbadać, czy ich system prawny przewiduje wymogi takie, jak wymienione w tymże art. 15 ust. 2, i zapewnić, aby wymogi te były zgodne z przesłankami wymienionymi w art. 15 ust.
3Ponadto art. 15 ust. 5 lit. a), podobnie jak art. 15 ust. 6, tej dyrektywy upoważnia państwa członkowskie do utrzymania lub, w stosownych przypadkach, wprowadzenia wymogów takich jak te, o których mowa w tymże art. 15 ust. 2, pod warunkiem że wymogi te spełniają warunki określone w art. 15 ust. 3 [zob. podobnie wyroki: z dnia 16 czerwca 2015 r., Rina Services i in., C‑593/13 , EU:C:2015:399 , pkt 33 ; z dnia 29 lipca 2019 r., Komisja/Austria (Inżynierowie budowlani, rzecznicy patentowi i lekarze weterynarii), C‑209/18 , EU:C:2019:632 , pkt 80 ].
62Kumulatywne przesłanki wymienione w art. 15 ust. 3 dyrektywy 2006/123 dotyczą, po pierwsze, niedyskryminującego charakteru odnośnych wymogów, które nie mogą prowadzić do bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową lub, w przypadku spółek, ze względu na miejsce siedziby spółki, po drugie, ich koniecznego charakteru, co oznacza, że wymogi muszą być uzasadnione nadrzędnym interesem ogólnym, a po trzecie, ich proporcjonalnego charakteru, gdyż wymogi te muszą być odpowiednie dla zapewnienia osiągnięcia zamierzonego celu i nie mogą wykraczać poza to, co niezbędne do jego osiągnięcia, jak też inne mniej restrykcyjne środki nie mogą pozwalać na osiągnięcie tego samego rezultatu [wyrok z dnia 29 lipca 2019 r., Komisja/Austria (Inżynierowie budowlani, rzecznicy patentowi i lekarze weterynarii), C‑209/18 , EU:C:2019:632 , pkt 81 ].
63W niniejszej sprawie, jeśli chodzi przede wszystkim o pierwszą przesłankę, dotyczącą niedyskryminującego charakteru wymogów rozpatrywanych w postępowaniu głównym, to żaden z tych wymogów nie ma charakteru dyskryminującego, w związku z czym spełniają one tę przesłankę.
64Następnie, w odniesieniu do drugiej przesłanki, dotyczącej koniecznego charakteru tych wymogów, to z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że mają one na celu zapewnienie niezależności i uczciwości zawodu adwokata, a także przestrzeganie zasady przejrzystości i obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej przez adwokatów.
65Cele te niewątpliwie wiążą się z ochroną odbiorców usług, w niniejszym przypadku usług prawnych, oraz z prawidłowym sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości, które stanowią nadrzędne względy interesu ogólnego w rozumieniu art. 4 pkt 8 dyrektywy 2006/123 w związku z jej motywem 40. Ponadto, ponieważ ów art. 4 pkt 8 ogranicza się do kodyfikacji orzecznictwa Trybunału, należy zauważyć, że w ramach wykładni prawa pierwotnego Trybunał zakwalifikował jako nadrzędne względy interesu ogólnego zarówno ochronę podmiotów prawa (zob. podobnie wyroki: z dnia 12 grudnia 1996 r., Reisebüro Broede, C‑3/95 , EU:C:1996:487 , pkt 38 ; z dnia 17 marca 2011 r., Peñarroja Fa, C‑372/09 i C‑373/09 , EU:C:2011:156 , pkt 55 ; a także z dnia 18 maja 2017 r., Lahorgue, C‑99/16 , EU:C:2017:391 , pkt 34 , 35 ), jak i prawidłowe wykonywanie zawodu adwokata (zob. podobnie wyrok z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in., C‑309/99 , EU:C:2002:98 , pkt 107 ).
66W tym względzie należy przypomnieć, że zadanie reprezentowania przez adwokata, które jest wykonywane w interesie prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, polega przede wszystkim na jak najlepszej ochronie i obronie interesów zleceniodawcy, przy zachowaniu całkowitej niezależności i przy przestrzeganiu prawa oraz zasad wykonywania zawodu i etyki zawodowej (zob. podobnie wyroki: z dnia 4 lutego 2020 r., Uniwersytet Wrocławski i Polska/REA, C‑515/17 P i C‑561/17 P , EU:C:2020:73 , pkt 62 ; a także z dnia 24 marca 2022 r., PJ i PC/EUIPO, C‑529/18 P i C‑531/18 P , EU:C:2022:218 , pkt 64 ). Adwokatom powierza się podstawowe zadanie demokratycznego społeczeństwa, polegające, po pierwsze, na tym, by każdy podmiot prawa miał możliwość swobodnego zwrócenia się do swojego adwokata, którego zawód obejmuje zasadniczo zadanie udzielania w sposób niezależny porad prawnych wszystkim, którzy ich potrzebują, a po drugie, na wymogu lojalności adwokata wobec klienta (zob. podobnie wyrok z dnia 8 grudnia 2022 r., Orde van Vlaamse Balies i in., C‑694/20 , EU:C:2022:963 , pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).
67Wreszcie, jeśli chodzi o trzecią przesłankę, dotyczącą proporcjonalnego charakteru wymogów rozpatrywanych w postępowaniu głównym, to zakłada ona, że wymogi te są odpowiednie do zapewnienia realizacji zamierzonego celu, nie wykraczają poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia, oraz że inne, mniej restrykcyjne środki nie pozwalają na osiągnięcie tego samego rezultatu.
68W niniejszej sprawie w zakresie, w jakim wymogi te mają przyczynić się do przestrzegania niezależności adwokata lub radcy prawnego i zakazu konfliktu interesów, w szczególności poprzez wykluczenie możliwości wywierania przez inwestorów o charakterze wyłącznie finansowym wpływu na decyzje i działalność spółki adwokackiej, wydają się one odpowiednie do zapewnienia realizacji celu ochrony prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości i integralności zawodu adwokata.
69Wola inwestora o charakterze wyłącznie finansowym, aby jego inwestycja przynosiła korzyści, może bowiem mieć wpływ na organizację i działalność spółki adwokackiej. Gdyby zatem taki inwestor uznał stopę zwrotu ze swojej inwestycji za niewystarczającą, mógłby pokusić się o zażądanie obniżenia kosztów lub poszukiwania pewnego rodzaju klientów, pod rygorem ewentualnego wycofania się z inwestycji, ponieważ takie zagrożenie jest wystarczające do scharakteryzowania zdolności wywierania wpływu przez tego inwestora, choćby pośredniego.
70Tymczasem, po pierwsze, podczas gdy cel realizowany przez inwestora o charakterze wyłącznie finansowym ogranicza się do poszukiwania zysku, adwokaci nie wykonują swojej działalności wyłącznie w celu gospodarczym, lecz są zobowiązani do przestrzegania zasad wykonywania zawodu i zasad etyki zawodowej.
71W tym względzie należy podkreślić, że brak konfliktu interesów jest nieodzowny dla wykonywania zawodu adwokata i oznacza w szczególności, że adwokaci muszą pozostawać w sytuacji niezależności, w tym niezależności finansowej, wobec władz publicznych i innych podmiotów, których wpływom nie powinni podlegać (wyrok z dnia 2 grudnia 2010 r., Jakubowska, C‑225/09 , EU:C:2010:729 , pkt 61 ). Z jednej strony, w braku takiej niezależności finansowej względy natury ekonomicznej ukierunkowane na krótkoterminowe zyski inwestora o charakterze wyłącznie finansowym mogłyby bowiem przeważyć nad względami podyktowanymi jedynie obroną interesu klientów spółki adwokackiej. Z drugiej strony, istnienie ewentualnych powiązań między inwestorem wyłącznie finansowym a klientem również może wpłynąć na stosunki między adwokatem a tym klientem w taki sposób, że nie można wykluczyć konfliktu z przepisami dotyczącymi wykonywania zawodu lub zasad etyki zawodowej.
72Po drugie, wobec braku harmonizacji na poziomie Unii przepisów dotyczących wykonywania zawodu adwokata i zasad deontologii mających zastosowanie do zawodu adwokata każde państwo członkowskie zachowuje co do zasady swobodę regulowania wykonywania tego zawodu na swoim terytorium. W związku z tym zasady dotyczące adwokatów mogą znacznie się różnić w poszczególnych państwach członkowskich (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 lutego 2002 r., Wouters i in., C‑309/99 , EU:C:2002:98 , pkt 99 ; z dnia 2 grudnia 2010 r., Jakubowska, C‑225/09 , EU:C:2010:729 , pkt 57 ; a także z dnia 7 maja 2019 r., Monachos Eirinaios, C‑431/17 , EU:C:2019:368 , pkt 31 ).
73W tych okolicznościach, biorąc pod uwagę przyznany mu w ten sposób zakres uznania, państwo członkowskie ma prawo uznać, że adwokat nie byłby w stanie wykonywać swego zawodu w sposób niezależny i z poszanowaniem swoich obowiązków zawodowych i etycznych, gdyby należał do spółki, której wspólnikami są osoby, które, po pierwsze, nie wykonują zawodu adwokata ani nie wykonują żadnego innego zawodu podlegającego czynnikom modyfikującym wynikającym z zasad wykonywania zawodu i etyki, a po drugie, działają wyłącznie jako inwestorzy o charakterze finansowym i nie mają zamiaru wykonywania działalności związanej z takim zawodem w ramach tej spółki. Jest tak, tym bardziej gdy –jak w sprawie w postępowaniu głównym – taki inwestor zamierza nabyć większość udziałów w danej spółce adwokackiej.
74Ze względu na ten sam zakres uznania państwo członkowskie ma prawo uznać, że istnieje ryzyko, iż środki przewidziane w przepisach krajowych lub w statucie spółki adwokackiej w celu ochrony niezależności i uczciwości zawodowej adwokatów działających w tej spółce okażą się w praktyce niewystarczające do zapewnienia skutecznej realizacji celów przypomnianych w pkt 64–66 niniejszego wyroku w przypadku udziału inwestora o charakterze wyłącznie finansowym w tej spółce, biorąc pod uwagę wpływ, choćby pośredni, jaki inwestor ten może wywierać na zarządzanie i działalność tej spółki poprzez decyzje inwestycyjne lub wycofanie się z inwestycji, głównie lub wyłącznie kierując się zamiarem osiągnięcia zysków.
75Jeżeli chodzi, w drugiej kolejności, o swobodę przepływu kapitału zagwarantowaną w art. 63 TFUE, to zakresem tego artykułu objęte są inwestycje bezpośrednie w formie udziału w spółce poprzez posiadanie akcji, które przyznają możliwość rzeczywistego udziału w zarządzaniu spółką lub sprawowaniu nad nią kontroli, a także poprzez nabywanie papierów wartościowych dokonane wyłącznie w celu lokaty kapitału bez zamiaru wywierania wpływu na zarządzanie spółką i sprawowanie nad nią kontroli (zob. podobnie wyroki: z dnia 17 września 2009 r., Glaxo Wellcome, C‑182/08 , EU:C:2009:559 , pkt 40 ; a także z dnia 21 grudnia 2016 r., AGET Iraklis, C‑201/15 , EU:C:2016:972 , pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).
76Środki zakazane poprzez art. 63 ust. 1 TFUE jako ograniczenia w przepływie kapitału obejmują w szczególności te środki, które mogą zniechęcać osoby niebędące rezydentami do dokonywania inwestycji w danym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 6 marca 2018 r., SEGRO i Horváth, C‑52/16 i C‑113/16 , EU:C:2018:157 , pkt 65 ). Należy zatem zakwalifikować jako„ograniczenia” w rozumieniu art. 63 ust. 1 TFUE te przepisy krajowe, które mogą utrudniać lub ograniczać nabycie akcji w spółkach będących rezydentami lub które mogą zniechęcić inwestorów z innych państw członkowskich do inwestowania w kapitał tych spółek (zob. podobnie wyrok z dnia 21 października 2010 r., Idryma Typou, C‑81/09 , EU:C:2010:622 , pkt 55 ).
77W niniejszym przypadku uregulowanie krajowe rozpatrywane w postępowaniu głównym skutkuje uniemożliwieniem osobom innym niż adwokaci i członkowie zawodów, o których mowa w § 59a wcześniejszego statutu adwokatów, nabywania udziałów w spółce adwokackiej, w związku z czym pozbawia ono inwestorów z innych państw członkowskich, którzy nie są ani adwokatami, ani członkami takiego zawodu, możliwości nabycia udziałów w tego rodzaju spółkach (zob. podobnie wyrok z dnia 19 maja 2009 r., Komisja/Włochy, C‑531/06 , EU:C:2009:315 , pkt 47 ). W związku z tym owo uregulowanie krajowe pozbawia spółki adwokackie dostępu do kapitału, który mógłby pomóc w ich tworzeniu lub rozwoju. W konsekwencji stanowi ono ograniczenie swobody przepływu kapitału.
78Ograniczenia swobody przepływu kapitału, stosowane bez dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, mogą być uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego, o ile są one właściwe do zapewnienia realizacji wyznaczonego celu i nie wykraczają poza to, co jest niezbędne dla jego osiągnięcia (zob. podobnie wyrok z dnia 19 maja 2009 r., Komisja/Włochy, C‑531/06 , EU:C:2009:315 , pkt 49 ).
79W tym względzie ocena dokonana w pkt 64–74 niniejszego wyroku w świetle art. 15 ust. 3 dyrektywy 2006/123 nie prowadzi do odmiennego wniosku w świetle art. 63 TFUE.
80W tych okolicznościach na pytania pierwsze, trzecie i czwarte trzeba odpowiedzieć, iż art. 15 ust. 2 lit. c) i art. 15 ust. 3 dyrektywy 2006/123 oraz art. 63 TFUE należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które pod rygorem wykreślenia z izby adwokackiej danej spółki adwokackiej zakazuje przeniesienia udziałów w tej spółce na inwestora o charakterze wyłącznie finansowym, który nie zamierza wykonywać we wspomnianej spółce działalności zawodowej, o której mowa w tym uregulowaniu.
81Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 63 TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, które przewidują, że wspólnik, który nie jest uprawniony do wykonywania jednego z zawodów pozwalających na stanie się wspólnikiem spółki adwokackiej, nie ma prawa głosu, w wypadku gdy statut tej spółki zawiera szereg przepisów mogących chronić niezależność adwokatów i działalność adwokacką spółki.
82W odpowiedzi na pytanie Trybunału rząd niemiecki wyjaśnił na rozprawie, że środek polegający na pozbawieniu prawa głosu wspólników, którzy nie są uprawnieni do wykonywania jednego z zawodów wymienionych w § 59e ust. 1 zdanie pierwsze wcześniejszego statutu adwokatów, do którego konkretnie odnosi się sąd odsyłający w pytaniu drugim, może być stosowany w sytuacjach przejściowych spowodowanych w szczególności śmiercią upoważnionego wspólnika lub wydaniem środka pozbawiającego uprawnionego wspólnika prawa do wykonywania zawodu.
83Ponieważ żadna sytuacja tego rodzaju nie charakteryzuje sporu w postępowaniu głównym, odpowiedź na to pytanie nie zaspokaja obiektywnej potrzeby związanej z rozstrzygnięciem tego sporu i wykracza poza ramy zadań sądowych powierzonych Trybunałowi na mocy art. 267 TFUE (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 grudnia 1981 r., Foglia, 244/80 , EU:C:1981:302 , pkt 18 ; a także z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, C‑558/18 i C‑563/18 , EU:C:2020:234 , pkt 44 ).
84W rezultacie pytanie drugie jest niedopuszczalne.
85Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
Artykuł 15 ust. 2 lit. c) i artykuł 15 ust. 3 dyrektywy 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotyczącej usług na rynku wewnętrznym, a także art. 63 TFUE
należy interpretować w ten sposób, że:
nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które pod rygorem wykreślenia z izby adwokackiej danej spółki adwokackiej zakazuje przeniesienia udziałów w tej spółce na inwestora o charakterze wyłącznie finansowym, który nie zamierza wykonywać we wspomnianej spółce działalności zawodowej, o której mowa w tym uregulowaniu.
Podpisy
(*1) Język postępowania: niemiecki.
Tekstas iš mūsų archyvo (Europos Sąjungos leidinių biuro „Cellar“ duomenys). Commission Decision 2011/833/EU — free reuse incl. commercial; attribution to EUR-Lex / Court of Justice of the European Union required; EUR-Lex is not the authentic record of the Court.